Research Paper

The ups and downs of sea-based culture in coastal communities: A case study of the villages of Behjat-Abad and Shariat-Abad, Nowshahr, Mazandaran Province*

Parvin Ghasemi^*[1] , Mohaddeseh Nouri tankeroudi[2]

 

	10.22080/jsn. 10.22080/jsn.2026.31716.1154

Received: May 9, 2026   Accepted: July 19, 2026

Abstract This research, focusing on the villages of Bahjatabad and Shariatabad in Nowshahr province, seeks to examine the culture in these coastal tourist villages and the role of the sea. In this regard, an attempt has been made to explore the meaning of the sea in the daily lives of the people of this region and its role in local culture and economy, as well as the ups and downs of the local community's relationship with the Caspian Sea. The method research is the narrative analysis. The use of in-depth interviews with villagers and field observations as research techniques reveals a multi-layered picture of the relationship between humans and the sea in the villages of Bahjatabad and Shariatabad. The participants (13 participants)  in this research are from two groups. The first group is the villagers, and the second group is the fishermen who mainly launch boats or fish with hooks in the western river. Finding of research are two main catagories, and also 6 aspects with 21 codes for each catagories.Two categories of sea-centered culture and sea-free culture were obtained in the studies. Components of sea-centered culture include healthy food (healthy fish and organic rice), daily play by the sea, fish as food not as money, respect for elders, government presence and control in the sea, making memories with the sea, being of fur seals in the coast, the unity of the sea, the purity of the sea, the local community responsible for the sea, river fishing versus sea fishing, no boats, face-to-face relationships, low population of villages along the sea due to its humidity, motherhood of the sea, cultivating love of the forest and the sea together, the existence of the sea in folklore, and the attachment of the village to the coast. The local community is critical of uncontrolled development and unregulated, environmentally destructive tourism, boat ownership, and the unbridled presence of the private sector, but they are powerless to confront this neglect. Coordination of both aspects of understanding the sea sicknessand moving to rectify matters is essential.

Keywords: Sea-centered culture, sea-detached culture, sea-centered development, land-centered social sciences, Caspian Sea, seafaring and seasickness.

 

Extended Abstract

 

1. Introduction

This research, focusing on the villages of Bahjat Abad and Shariat Abad in Nowshahr, seeks to examine the culture in these coastal tourist villages and the role of the sea in them. In this regard, an attempt has been made to explore the meaning of the sea in the daily lives of the people of this region and its role in local culture and economy, as well as the ups and downs of the local community's relationship with the Caspian Sea.

2. Research Methodology

The approach used, is the narrative analysis. The use of in-depth interviews (13 participants) with villagers and field observations as research techniques reveals a multi-layered picture of the relationship between humans and the sea in the villages of Bahjatabad and Shariatabad. The participants in this research are from two groups. The first group is the villagers, and the second group is the fishermen who mainly launch boats or fish with hooks in the western river. The second group has been considered because of its impact on the livelihoods of the villagers and, consequently, on the meaning of the sea and their socio-political and cultural patterns.

3. Findings and Scenarios

Finding of research are two main catagories, and also 6 aspects with 21 codes for each catagories. Two categories of sea-centered culture and sea-free culture were obtained in the studies. Components of sea-centered culture include healthy food (healthy fish and organic rice), daily play by the sea, fish as food not as money, respect for elders, government presence in the sea, making memories with the sea, being of fur sealsnear of coastal villages, the unity of the sea, the purity of the sea, the local community responsible for the sea, river fishing, no boats, face-to-face relationships, low population of villages along the sea due to its humidity, motherhood of the sea, cultivating love of the forest and the sea together, the existence of the sea in folklore, and the attachment of the village to the coast. (see diagram 1&2).

 

Diagram 1: cods of sea oriented culture Source: fieldwork studies of authors

 

Diagram 2: cods of sea free culture Source: fieldwork studies of authors

4. Conclusion

The local community is critical of uncontrolled development and unregulated, environmentally destructive tourism, boat ownership, and the unbridled presence of the private sector, but they are powerless to confront this raging flood. Coordination of both aspects of understanding the sea’s grievances and moving to rectify matters is essential. In the meantime, social sciences, by bringing the sea to the focal point of their discussions and creating concepts related to the social dimensions of the sea, can play an important role in creating this coordination. It can be said that social sciences are generally land-based and have paid very little attention to the relationship between the sea and humans in Iran, especially in the north of the country.

One of the social sciences' efforts to understand the sea not only as an object for human use but also as a living species alongside humans is conceptualization in social sciences. Social sciences are land-based and have paid very little attention to the relationship between the sea and humans in Iran, especially in the north of the country. The attention of social sciences to the establishment of non-governmental organizations related to the sea and to directing their attention to the sea in a serious, effective and fundamental way is essential.

Funding

There is no funding support.

Authors’ Contribution

80 % Corresponding Author 20% Seconde Author

Conflict of Interest

Authors declared no conflict of interest.

Acknowledgments

We are grateful to all the persons for scientific consulting in this paper. the persons for scientific consulting in this paper

 

 

علمی پژوهشی

فراز و فرودهای فرهنگ دریامحور در جوامع ساحلی: مطالعه موردی روستاهای بهجت­آباد و شریعت­آباد نوشهر استان مازندران*

پروین قاسمی^*[1] ، محدثه نوری تنکرودی[2]

 

10.22080/jsn. 10.22080/jsn.2026.31716.154

تاریخ دریافت: 19/02/1405 تاریخ پذیرش: 28/04/1405

چکیده زمینه و هدف: این پژوهش با تمرکز بر روستاهای بهجت­آباد و شریعت­آباد نوشهر در ساحل دریای مازندارن، در پی آن است به فرهنگ جوامع ساحلی بپردازد. در این راستا سعی شده است معنای دریا در زندگی روزمره روستائیان، فرهنگ و اقتصاد محلی بررسی شود.  روش­شناسی: رویکرد مورد استفاده این پژوهش تحلیل روایت است. مشارکت­کنندگان (13 نفر) شامل دو گروه ساکنان روستا و صیادان غیرمحلی هستند که بیشتر در رودخانۀ غربی روستا، قایق به آب می­اندازند یا با قلاب ماهی­گیری می­کنند. گروه دوم به دلیل حضور گسترده در ساحل روستا مورد توجه قرار گرفته­اند. برای تحلیل داده، روایت­های ضبط­شده پیاده و کدگذاری انجام شده، پس از بررسی کدهای به­دست­آمده، مقوله­های اصلی و ارتباط بین مقوله­ها استخراج شده است.  یافته‌ها: از تحلیل یافته­ها، دو مقولۀ اصلی و شش مضمون فرعی و نزدیک به 21 کد برای هرکدام از مضمون­های اصلی استخراج شده است. دو مقولۀ فرهنگ دریامحور و فرهنگ دریازدا شده، مقوله­های اصلی هستند. ابعاد اجتماعی-فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، محیط زیستی-جغرافیا، روانی و تغذیه از مضمون­های اصلی هستند. کدهای مقولۀ فرهنگ دریامحور شامل غذای سالم (ماهی سالم و برنج ارگانیک)، حضور کودکان کنار دریا، غذا انگاری ماهی، احترام به بزرگ‌ترها، نظارت دولت بر دریا، خاطره­سازی با دریا، وجود فک­های دریایی در نزدیکی روستاها، یگانگی و پاکی دریا، جامعۀ محلی به­عنوان محافظ دریا، غلبۀ صید رودخانه­ای بر صیادی در دریا، مالکیت اندک قایق، روابط چهره به چهره، جمعیت اندک روستا، مادرانگی دریا، پروراندن عشق جنگل و دریا توأمان، وجود دریا در فولکلور روستا، چسبندگی روستا به ساحل است. مؤلفه­های فرهنگ دریازدا اعم از ماهی پرورشی، نبود کودکان و فک­های دریایی در ساحل، پول­انگاری ماهی، کاهش نظارت دولتی، بیگانگی از دریا، بی­توجهی جامعۀ محلی به دریا، هجوم صیادان محلی و غیرمحلی به دریا، زمین خواری در سواحل و ویلاسازی، آلودگی دریا، عقب­نشینی و پسرفت دریا و از این دست است. نتیجه‌گیری: جامعۀ محلی منتقد توسعۀ بی­رویه، گردشگری بی­ضابطه و مخرب محیط زیست، عدم نظارت بر مالکیت قایق و همچنین حضور بخش خصوصی لجام­گسیخته هستند، اما توان مواجهه و اصلاح امور را ندارند. در این میان علوم اجتماعی با آوردن دریا به هستۀ کانونی مباحث خود و خلق مفاهیم مرتبط با ابعاد اجتماعی دریا، می­تواند نقش مهمی ایفا کند. می­توان گفت به­طورکلی علوم اجتماعی، اندک به ارتباط دریا و انسان در ایران به­ویژه در شمال کشور پرداخته است. پیشنهادات: با وجود دو دریای مازندران و خلیج فارس در جنوب و شمال کشور، علوم اجتماعی ایران، کم­تر به ارتباط دریا و انسان پرداخته است. فهم دریا به­عنوان نه­تنها موضوعی برای استفاده و بهره­برداری توسط انسان بلکه به­عنوان گونه­ای زنده در کنار انسان، نیازمند مفهوم­سازی است. علوم اجتماعی در ایجاد سازمان­های غیردولتی مرتبط با دریا و جلب مشارکت در موضوع دریا، مؤثر و اساسی است.

کلیدواژه‌ها: فرهنگ دریامحورر، فرهنگ دریازدا شده، توسعۀ دریامحور، گردشگری، دریای مازندران، دریارنجوری و دریازدگی.

 

1      مقدمه

 

بیشتر مردم نسبت به لاک‌پشت‌ها دلسوزی ندارند؛ چراکه قلب لاک‌پشت تا ساعت‌ها پس از شکافته­شدن و قطعه­قطعه شدن همچنان می‌تپد (همینگوی، کتاب پیرمرد و دریا، 1398).

 

توسعۀ دریامحور به‌عنوان یکی از رویکردهای نوین در برنامه‌ریزی اقتصادی و فضایی، بر بهره‌برداری پایدار از ظرفیت‌های دریا، سواحل و منابع وابسته به آن تأکید دارد. با این حال، تجربۀ کشورهای مختلف نشان داده است که موفقیت برنامه‌های توسعۀ دریامحور صرفاً به عوامل اقتصادی، فنی و زیرساختی وابسته نیست، بلکه متأثر از زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی جوامع ساحلی نیز هست. از این رو، بررسی نقش فرهنگ در فرآیند توسعۀ دریامحور از منظر انسان‌شناسی اهمیت ویژه‌ای می‌یابد. انسان‌شناسی با مطالعۀ الگوهای زندگی، نظام‌های ارزشی، باورها، دانش بومی و شیوه‌های تعامل انسان با محیط، چارچوبی مناسب برای تحلیل ابعاد فرهنگی توسعه فراهم می‌کند. در جوامع ساحلی، دریا تنها یک منبع اقتصادی محسوب نمی‌شود، بلکه بخشی از هویت فرهنگی، حافظۀ تاریخی و نظام معنایی ساکنان به­شمار می‌آید. سنت‌های دریانوردی، آیین‌های مرتبط با دریا، دانش بومی صیادی و شیوه‌های سازگاری با محیط‌های ساحلی، سرمایه‌های فرهنگی ارزشمندی هستند که می‌توانند در مسیر توسعۀ پایدار نقش‌آفرین باشند. نادیده­گرفتن این عناصر فرهنگی، نه‌تنها موجب کاهش مشارکت جوامع محلی در برنامه‌های توسعه می‌شود، بلکه در برخی موارد به تعارضات اجتماعی، تخریب سرمایه‌های فرهنگی و ناکامی طرح‌های توسعه‌ای منجر می‌گردد. مقالۀ حاضر با تکیه بر رویکرد انسان‌شناختی، به بررسی ابعاد مختلف تأثیر فرهنگ بر توسعۀ دریامحور پرداخته و اهمیت توجه به سرمایه‌های فرهنگی و دانش بومی را در تحقق توسعه‌ای پایدار و فراگیر مورد تحلیل قرار می‌دهد.این حوزه ذیل انسان­شناسی دریایی یا انسان­شناسی جوامع ساحلی از زیرشاخه­های انسان­شناسی فرهنگی قرار می­گیرد. (Casteel and Quimby 1975; Smith 1977a; Spoehr 1980; Acheson 1981) در این چارچوب، دریا علاوه بر منبع طبیعی، از منظر فرهنگی و نمادین در زندگی جوامع ساحلی نقش دارد.

این پژوهش با تمرکز بر روستای بهجت­آباد و شریعت­آباد نوشهر، در پی آن است به این پرسش کلیدی پاسخ دهد آیا فرهنگ در این روستاهای ساحلی گردشگری، دریامحور است یا خیر؟ بهجت‌آباد و شریعت­آباد، دو روستای ساحلی حاشیۀ دریای مازندران، در محدودۀ شهرستان نوشهر هستند. شهرستان نوشهر در غرب استان مازندران، از استان­های شمالی کشور ایران واقع شده است. براساس مشاهده­های میدانی، روستاها روی دشت ساحلی کم‌شیب شکل گرفته و به پهنۀ ماسه‌ای ساحل و نوار سبز باغ‌ها و زمین‌های شالیزار متصل می‌شوند. نزدیکی به دهانۀ رودخانه‌ها و آبراهه‌های فصلی (که به دریا می‌ریزند) هم در معیشت (صیادی رودخانه‌ای و ساحلی) و هم در تجربۀ زیستۀ مردم روستا نقش دارد. شریعت‌آباد به تأسیسات قدیمی شیلات و محل‌های پهلوگیری قایق‌های سبک نزدیک است. بهجت‌آباد بیشتر در امتداد بافت مسکونی- خدماتی و مسیرهای دسترسی شهری قرار می‌گیرد. بهجت‌آباد روستایی کوچک است که بافت آن در امتداد ساحل گسترش یافته و خانه‌ها فاصلۀ کمی با خط ساحلی دارند. وجود ساختمان قدیمی شیلات و قایق‌های رهاشده در حاشیۀ روستا، نشانه‌ای از گذشتۀ پررونق صیادی در این منطقه است. هر دو این روستاها از نظر فرهنگی و اقتصادی پیوند نزدیکی با یکدیگر دارند، به‌طوری‌که بسیاری از فعالیت‌های روزمره، روابط خویشاوندی و حتی تجربۀ زیستۀ مردم این دو روستا درهم‌تنیده شده است. برای فهم فرهنگ دریامحور در دو روستای مورد مطالعه، نیاز است معنای دریا در زندگی روزمره مردم این منطقه واکاوی شده و نقش آن در شکل­گیری فرهنگ و اقتصاد محلی بررسی شود؛ در این راستا پرسش­های فرعی زیر مطرح شده­اند: 

• کارکردهای دریای مازندران و اقتصاد حاصل از آن برای مردم این روستاها کدامند؟
• ساکنان روستاهای ساحلی نقش و معنای دریای مازندران را چگونه درک می­کنند؟
• تغییرات روابط روستائیان با دریا در گذر زمان (صنعتی شدن و مدرنیته) کدامند؟

چرایی اهمیت پاسخ به این پرسش­ها شامل موارد زیر هستند:

- منابع طبیعی در زمرۀ ثروت­های ملی هر کشوری قرار دارد. حفاظت از این منابع بخشی بر عهدۀ دولت و بخشی بر عهدۀ جامعۀ محلی است، از این رو فهم ارتباط بین جامعۀ محلی با دریا ضرورت دارد (George1992,  Johnson, Ravnborg, Westermann, and Prodst2001).

- دریای مازندران به دلیل قرار گرفتن در حصار چندین کشور اعم از روسیه، آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان نقش فراملی دارد. به عبارتی این دریا، ثروت مشترک کشورهای پیرامون است. دریای مازندران با بحران­های بسیار اعم از پسرفت آب دریا، آلودگی­های فاضلاب و صنایع فلزی که از کشورهای پیرامون به آن ریخته می­شود، مواجه استLotfi, and shibam, 2018) ا (lamtabriz , Taleghani , Simbar and Ranjkesh Kisomi2018,  انجام مطالعۀ تطبیقی روستاهای ساحلی این کشورها، داده­های عمیق و ارزشمندی برای حفاظت و نگهداری دریای مازندران به­ عنوان میراث طبیعی مشترک کشورها فراهم می­کند. بنا به این پژوهش و پژوهش­های آتی انسان­شناسانه در روستاهای ساحلی کشورهای پیرامون، می­توان نشست­های بین­المللی یا تحقیقات تطبیقی- مقایسه­ای در سواحل دریای مازندران با هدف بررسی چگونگی حل بحران­های آن برگزار کرد. 

- با توجه به ارزآوری گردشگری، عمدۀ سیاست­ها معطوف به گردشگری استان شده است (نک.2020 and Gholipour. (Salehi .Feizi.. در این موقعیت، کم­تر به جامعۀ بومی و فرهنگی سواحل توجه شده است. این در حالی است که نحوۀ زیست و تفاوت­های زندگی در این مناطق هم می­تواند به­عنوان موضوعاتی برای تفکر و تأمل بیشتر باشد.

- بنا به مصاحبه­ها، جنگل­های هیرکانی همچنان به­عنوان رقیب طبیعی برای دریا محسوب می­شود و این موضوع توجه و تأمل را در مورد دریا تحت­الشعاع قرار داده است؛ درحالی­که وجود دریا برای جنگل­های هیرکانی ضرورت دارد. از این رو نمی­توان با اولویت­بخشی به جنگل، دریا را نادیده گرفت.

بنا به این موارد مطرح­شده، پرسش از فراز و فرودهای فرهنگ دریا محور و نقش دریا در جوامع ساحلی از منظر انسان­شناختی و با روش تحلیل روایت در این پژوهش مدنظر قرار گرفته است.

2      مبانی نظری

این پژوهش در حوزۀ انسان­شناسی دریایی یا انسان­شناسی جوامع ساحلی قرار دارد. انسان­شناسی دریایی هرچند در «ایران در دوران طفولیت خود به سر می­برد» 2015:75) (Vedadhir & Seyednejad، اما در دنیا، «انسان­شناسی دریایی زیر رشتۀ مختص به مطالعه­های فرهنگ­های ساحلی از نیمۀ 1970 (Casteel and Quimby 1975; Smith 1977a; Spoehr 1980; Acheson 1981) مطرح شده است. در مناطق دیگر از دنیا همچون کالیفرنیای شمالی و جنوبی آمریکا، جزایر اقیانوسی، مناطق آتلانیک شمالی و نواحی سیرکیومپلار circumpolar، این شاخه و اهمیت منابع دریایی و نقش آن­ها در توسعۀ پیچیدگی اجتماع در گذشته بیان شده است (Casteel and Quimby 1975; Fitzhugh 1975; Dumond 1998; Kirch 1995; Arnold 1993; Arnold et al. 2004; Ames and Maschner 1999)» (به نقل از :19 Prieto, 2016).

لازروس  Lazrus در خصوص نقش انسان­شناسان در انسان­شناسی دریایی معتقد است انسان­شناسان به درک دانش، علل جهانی آسیب­پذیری، درک خطر و پویایی در راستای قابلیت سازگاری و انعطاف­پذیری کمک می­کنند (Lazrus,2012  به نقل از (Vedadhir & Seyedneja,2015:75.، آنچه اینجا حائز اهمیت است، حضور انسان­شناسان در جوامع ساحلی و  برنامه­ریزی ساحلی است. «برنامه‌ریزی ساحلی، پروژۀ مکانی و زمانی است - پروژه‌ای که می‌تواند به «شیوۀ زندگی» که در برابر تهدیدات آینده برای مکانی به نام ساحل سازمان­دهی شده است، تبدیل شود. Abram and Weszkalnys  (۲۰۱۳) مشاهده می‌کنند که انسان‌شناسان به­ندرت به برنامه‌ریزی پرداخته و مطالعات گسترده‌تر سیاستی یا دولتی را ترجیح می‌دهند. در این حوزه هم، تمرکز آن­ها قطعاً فوکویی و مکانی بوده است (به­عنوان مثال، Ferguson 1994; Scott 1999)»  (Moore. Hilton and Sheehan, 2023:46).

چکیده­ای از مطالعه­های انجام­شده و مفاهیم آن­ها که بخشی به برنامه­ریزی ساحلی و بخشی به نگرش انسان­شناختی به سواحل اشاره دارد، در دو بخش پژوهش­های داخلی و خارجی در جدول شمارۀ 1 آمده است. نگارندگان کوشش کرده­اند­ تا با استفاده از تجربه­های موجود نظری، مفهومی و پژوهشی، مفاهیم خاص میدان پژوهشی خود را مورد بررسی قرار دهند.

 

 

 

 

 

 

جدول 1. مروری بر ادبیات تحقیق از منظر پرسش، روش و نتایج ادبیات تحقیق

	نام نویسنده و سال	نام مقاله	روش پژوهش	پرسش مقاله	دستآورد
تحقیقات انجام-شدۀ داخلی	Vedadhir, Abouali & Seyednejad 2015	انسان‌شناسی ماهی‌گیری: مطالعه‌ای مردم‌نگارانه در فرهنگ مردمان ماهی‌گیر در شهرستان ساری	تحلیل محتوای کیفی	فرهنگ مردمان ماهی‌گیر شهرستان ساری و تأثیر عنصر دریا بر زندگی صیادان و خانواده‌هایشان از بعد اجتماعی و فرهنگی	شخصِ لُثمان به علت دانش انحصاری و آمرانۀ خود در زمینۀ بافت تور و تعیین عمق و جهت ریختن پره در دریا و تشخیص طوفانی بودن دریا برای اقدام به صید در روزهای خاص، از جایگاه خاصی در میان سایر کنشگرانِ ماهی‌گیری ساحلی برخوردار است که او را در جایگاه مقتدرانه­ای قرار می‌دهد.
	Salehi .Feizi.. . and Gholipour (2020(	تحلیلی بر تصویر و رفتار سازگار با محیط زیست در مقاصد طبیعت-پایه (مطالعۀ موردی: شهرستان ماسال)	مطالعۀ حاضر کاربردی، توصیفی- تحلیلی است.	تأثیر ارتباط با طبیعت و کیفیت محیطی بر تصویر مقصد سازگار با محیط زیست و رفتار سازگار گردشگران در شهر ماسال کدامند؟	یافته‌های تحقیق نشان داد ارتباط با طبیعت و کیفیت محیطی تأثیر معنی‌داری بر تصویر و رفتارسازگار با محیط ‌زیست و تصویر مقصد سازگار با محیط ‌زیست تأثیر معنی‌داری بر رفتار سازگار گردشگران دارد.
تحقیقات انجام­شدۀ خارجی	Moore. Hilton and Sheehan  (2023)	آینده‌نگری در انسان‌شناسی و برنامه‌ریزی ساحلی	مردم­نگاری	فضا، مکان و حفاظت از فضا در طراحی ساحل از منظر انسان­شناسی چگونه محقق می­شود؟	دولت‌ها، صنایع و دیگر بازیگران در حال ایجاد برنامه‌هایی برای نجات سواحل از بحران زیست‌محیطی هستند. لوئیزیانا یک نمونۀ برجسته است: خاکریزها و سایر اقدامات، زیرساخت‌های نفت و گاز را از آبگرفتگی محافظت می‌کنند؛ زیرا حائل تالاب‌ها به­سرعت در حال فرسایش است - که بخش عمدۀ آن به دلیل همین صنعت است. پاسخ اصلی ایالت به ازدست­دادن زمین، یک طرح جامع ساحلی ۵۰ میلیارد دلاری است. برای روشن کردن چنین پاسخ‌هایی در لوئیزیانا و در سطح جهان، این مقاله به بررسی ادبیات نوظهور می‌پردازد و انسان‌شناسی برنامه‌ریزی ساحلی را حول سه موضوع شکل می‌دهد: (1) جهت‌گیری‌های جدید نسبت به زمان و مکان، (2) بازتولید قدرت و سرمایه به نام حفاظت و احیا، و (3) حذف سایر اشکال ازدست­دادن زمین و دفاع از طریق الگوهای برنامه‌ریزی تقلیل‌گرای رو زمینی/زیر آبی.
	Shankar Aswani (2019)	رویکردهای در بوم­شناسی انسانی ساحلی برای حفاظت از دریا، حفاظت زیستی	اسنادی	بوم‌شناسی انسانی ساحلی (CHE)  چیست؟ رشته­های بوم‌شناسی انسانی ساحلی که می‌توانند به دانش بنیادی لازم برای طراحی و اجرای برنامه‌های موفق مدیریت و حفاظت از شیلات ساحلی کمک کنند، کدامند؟	بوم‌شناسی انسانی ساحلی (CHE) ترکیبی از رویکردهای نظری و موضوعی مختلف است که بین علوم انسانی و علوم اجتماعی و طبیعی قرار دارد و تعاملات انسانی و ساحلی/دریایی را در مقیاس محلی و از طریق کار میدانی فشرده مطالعه می‌کند. موضوعات مورد علاقه شامل سازگاری‌های ساحلی انسان در گذشته و حال؛ بوم‌شناسی تاریخی شیلات و پیامدهای آینده؛ اشکال محلی حاکمیت دریایی و سیستم‌های اقتصادی؛ امنیت غذایی و معیشت محلی و سیستم‌های دانش بوم‌شناختی بومی/محلی در میان بسیاری از موضوعات تحقیقاتی است. رشته‌های مختلف بوم‌شناسی انسانی ساحلی را در مطالعۀ شیلات قبیله‌ای، دستی و صنعتی در مقیاس کوچک از اواسط دهۀ 90 به بعد بررسی شده که می‌تواند به دانش بنیادی لازم برای طراحی و اجرای برنامه‌های موفق مدیریت و حفاظت از شیلات ساحلی کمک کند. حفاظت از دریا اغلب به دلیل عدم درک تعاملات ریزبینانه انسان و محیط زیست دریایی در مقیاس محلی شکست خورده است. در این زمینه، همچنین مسیرهای تحقیقاتی در حال توسعه و آینده در بوم‌شناسی انسانی ساحلی و سهم بالقوۀ آن­ها برای پرکردن شکاف در رویکردهای موجود برای تحقیقات عملی در حفاظت از دریا اهمیت دارد.
	Prieto, Gabrie,l 2016	انسان­شناسی دریایی و مطالعۀ موقعیت­های ماهی­گیری در باستان­شناسی:  یک دیدگاه از سواحل شمالی پرو	رویکرد کیفی با روش تحلیل موضوعی بین 10 منطقه نواحی بلولنجک	وابستگی شغلی ماهی­گیران ­به ماهی­گیری در دنیای امروز از منظر انسان-شناسی چگونه است؟	اجتماعات ماهی­گیر دریا می­تواند از دیدگاه کارکردگرایانه به­عنوان گروه­های انسانی که تأکید روی بهره­برداری از محیط دریایی دارند تعریف شوند. آن­ها ممکن است به­صورت واضحی وابسته به دریا نباشند. آن­ها فنون منحصربه­فردی را نسبت به تغییرات سریع و در رابطه با حداکثری­سازی هزینه­ها و کارکردهای آن که متنوع و باز هستند، توسعه داده و سازگار کرده‌اند (ینسر و همکاران 1980). از دیدگاهی اجتماعی، موقعیت­های ماهی­گیری می­تواند به­عنوان گروهی که خودشان را به­عنوان مردم دریا، اما با سطح بالایی از موقعیت متفاوت و متنوع از فعالیت­های منطبق با منابع موجود در اجرا تعریف شود، گاهی کشاورز، گاهی بازرگان و گاهی هم متخصص صنایع دستی پاره وقت باشند.
	Wesnawa and Christiawan, 2021	عزم اجتماعی جامعۀ ساحلی در به­کارگیری منابع ساحلی	تحقیق پیمایشی تحلیلی از یک منطقه نمونه با تکنیک نمونه‌گیری هدفمند داده‌ها با استفاده از ابزارهای جمع‌آوری داده‌های FGD، مصاحبه‌ها و مشاهدات، تجزیه­وتحلیل داده‌ها با استفاده از تحلیل کیفی	شرایط اجتماعی اجتماعات سواحل در به­کارگیری منابع دریایی چیستند و همچنین در بلندمدت، مدل مناسب توسعه مبتنی بر مشارکت جامعۀ ساحلی کدامند؟	منطقه بوللنگ ریجنسی  Buleleng Regencyدارای منابع ساحلی با پتانسیل بالا است. با وجود توسعه چه از نظر زیرساخت‌ها و چه از نظر اقتصاد جامعۀ ساحلی، همچنان وضعیت اجتماعی-اقتصادی جوامع ساحلی در ردۀ پایین قرار دارد. این مشکل به دلیل توسعۀ ناهموار مناطق ساحلی مورد سؤال است. براساس این پدیده، تحقیق سال اول تمایل به شناسایی عزم اجتماعی جوامع ساحلی در استفاده از منابع دریایی دارد. در همین حال، هدف بلندمدت، طراحی مدلی از توسعۀ مبتنی بر جامعۀ ساحلی در منطقۀ بوللنگ ریجنسی است. با توجه به اینکه این منطقه یک منطقۀ ساحلی است که ساخته شده و مداخلۀ انسانی در استفاده از منابع در منطقۀ ساحلی شمالی استان بالی وجود دارد، نتایج نشان داد که آویگ-آویگ awig-awig (قواعد نوشته­شده و نانوشته بین ماهی­گیران با یکدیگر، ماهی­گیران با دریا و ماهی­گیران با خدا اعم از نظافت ساحل و دریا، احترام به دریا و ...)، به­عنوان یک عزم اجتماعی جامعۀ ساحلی، یک هنجار مؤثر در تنظیم رفتار جامعه در استفاده از منابع دریایی بود. حقایق دیگر نشان داد که ماهی­گیری دیگر برای جوامع ساحلی مفید نبود، بنابراین آن­ها فعالیت‌های خود را به­عنوان کارگر یا تاجر پیش بردند و تحریک شدند که کارآفرینی را آموزش ببینند کسانی که از آموزش توانمند و نهادینه نشده‌اند، بر حفظ محیط زیست از طریق کاشت درختان حرا و حفاظت از گیاهان ساحلی تمرکز می‌کنند.

 

مطالعه­های ماهی­گیری از ابعاد فرهنگی و سلسله­مراتبی در داخل کشور ایران، ارتباط جوامع ساحلی با طرح­های توسعه­ای اجرا شده در سواحل خارج از ایران، پیشرفت­های به دست­آمده از مطالعه­ دریا در چارچوب بوم­شناسی انسان ساحلی ازجمله ابعاد بسیار ارزشمند پژوهش­های موجود بودند. پژوهش پیش رو با درنظرگرفتن تحقیقات انجام­شده، به دنبال این است تا با تکیه بر یافته­های محققان، گامی در  انسان­شناسی دریایی با تکیه بر ساحل شمالی واقع در حاشیۀ دریای مازندارن بردارد. این پژوهش با توجه به:

• واقع­شدگی آن در ایران با زمینه­های فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی خاص،
• بررسی معنایی دریا برای ساکنان روستاهای ساحلی در مناطق گردشگری استان مازندران،
• بررسی نحوۀ ارتباط ساکنان با دریا از منظرهای مختلف معاش، فرهنگ، خاطرات ذهنی، احساس مسؤولیت اجتماعی، تغذیه، الگوهای سیاسی-اجتماعی و ...،
• فراز و فرودهای فرهنگ دریامحور در جوامع ساحلی طی 50 سال گذشته تاکنون،
• استفاده از لنز انسان­شناسی در نگاه به معنا و مفهوم دریا در این دو روستای مورد مطالعه،

به ارتباط توسعه و فرهنگ در سواحل ایران پرداخته که در پژوهش­های نامبرده جدول 1 کم­تر به آن­ها توجه شده است. فرهنگ روستاهای ساحلی طی نیم قرن اخیر چه تحولاتی را طی کرده است. این پرسش کلیدی تحقیق، با شیوۀ روایت‌پژوهی و تجربۀ زیستۀ اهالی روستاهای ساحلی بهجت‌آباد و شریعت‌آباد ما را در فهم و درک فرهنگ جوامع ساحلی یاری خواهد کرد.  

اینجا جا دارد به یکی از رویکردهای مهم در انسان‌شناسی محیطی و انسان‌شناسی دریایی، نظریۀ دانش بومی و مدیریت اجتماعی - بوم‌شناختی منابع است که توسط فیکرت برکس (Fikret Berkes) مطرح شده است، اشاره شود. برکس معتقد است «جوامع محلی در طول نسل‌های متوالی، مجموعه‌ای از دانش‌ها، باورها، ارزش‌ها و شیوه‌های مدیریتی را در تعامل با محیط طبیعی خود توسعه داده‌اند که می‌تواند نقش مؤثری در بهره‌برداری پایدار از منابع ایفا کند» (Berkes, 2018: 24-42).

از دیدگاه وی، دانش بومی صرفاً مجموعه اطلاعات فنی نیست، بلکه بخشی از نظام فرهنگی جوامع محسوب می‌شود که در قالب سنت‌ها، هنجارها، آئین‌ها و روابط اجتماعی انتقال می‌یابد. این دیدگاه در مطالعۀ جوامع ساحلی و دریایی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بسیاری از جوامع ساحل‌نشین دارای نظام‌های دانشی پیچیده‌ای دربارۀ الگوهای جزر و مد، مسیرهای دریانوردی، زمان‌بندی صید، حفاظت از ذخایر آبزیان و مدیریت منابع دریایی هستند. برکس و همکارانش، متون بین‌المللی را بررسی کردند تا بر نقش دانش بوم‌شناختی در پایش، پاسخ به آن و مدیریت فرآیندها و عملکردهای اکوسیستم، با توجه ویژه به تاب‌آوری بوم‌شناختی، تمرکز کنند. آن‌ها تنوعی از شیوه‌های محلی یا سنتی برای مدیریت اکوسیستم‌ها یافتند که شامل مدیریت چندین گونه، چرخش منابع و ... بود. برخی از سیستم‌های دانش و مدیریت سنتی با استفاده از دانش بوم‌شناختی محلی برای تفسیر و پاسخ به بازخوردهای محیط مشخص می‌شدند. این مشابه فرآیند مدیریت تطبیقی است که در بسیاری از برنامه‌های مدیریت مناطق حفاظت‌شده گنجانده شده است. (Berkes, Colding, & Folke, 2000: 1251-1262. مدل نظری برکس کمک می­کند تا نگاه جامعۀ محلی به­عنوان بخشی از دانش بوم­شناختی و تحولات آن را فهم و درک کنیم. متأسفانه یافته­ها نشان می­دهد که دانش بومی و مدیریت اجتماعی در سواحل مورد مطالعه، رو به زوال است و نیاز است تا به­صورت جدی به آن پرداخته شود.

3      روش تحقیق

رویکرد مورد استفاده در این تحقیق کیفی با روش تحلیل روایت است. بنا به این روش، داده‌ها عمدتاً از طریق مصاحبه‌های عمیق و نیمه ‌ساختاریافته، تاریخ شفاهی، خاطرات، روایت‌های شخصی، داستان‌های زندگی ساحل­نشینان و صیادانی که در ساحل مشغول صیادی بوده­اند، گردآوری می‌شوند. سعی شده است تجربه و معانی مورد نظر مشارکت‌کنندگان، در قالب روایت‌های آنان ثبت و مستندسازی شود. پس از گردآوری داده‌ها و پیاده‌سازی مصاحبه‌ها، فرآیند تحلیل با مطالعۀ مکرر متن‌ها، شناسایی الگوهای روایی، مضمون­های اصلی، توالی رخدادها، شخصیت‌ها و معانی پنهان در روایت‌ها آغاز می‌شود. در تحلیل روایت، تمرکز تنها بر محتوای گفته‌ها نیست، پژوهشگر با تفسیر روایت‌ها و استخراج مضمون­های مشترک و تفاوت‌های موجود، به درک عمیق از تجربۀ زیستۀ افراد و زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی شکل‌دهندۀ آن دست می‌یابد (برای مطالعۀ بیشتر در مورد روش روایت­پژوهی نک. Reissman 2008).

همان­طورکه بالاتر اشاره شده است، میدان این پژوهش، دو روستای بهجت­آباد و شریعت­آباد واقع در شهرستان نوشهر، یکی از مقاصد گردشگری برای شهروندان دو استان-کلانشهر هم­جوار؛ تهران و البرز، و همچنین سایر استان­هاست. فرهنگ روستاها و شهرهای این شهرستان تحت تأثیر هم­جواری با این دو کلان­شهر کشور قرار گرفته­اند. محیط بلافصل هم اعم از روستاهای گرامجان و محدودۀ رادیو دریا به دلیل هم­جواری با روستاهای شریعت­آباد و بهجت­آباد در این مطالعه مشاهده و در نظر گرفته شده­اند. بررسی تغییرات فرهنگی جامعۀ محلی حائز اهمیت است. مشارکت­کنندگان همان­طورکه در جدول شمارۀ دو آمده است، از دو گروه هستند؛ گروه اول از ساکنان روستا و گروه دوم صیادانی غیر ساکن در روستاهای مورد بررسی هستند که بیشتر از سمت رودخانۀ غربی قایق به دریا می­اندازند یا با قلاب ماهی­گیری می­کنند. هر دو گروه به دلیل اثرگذاری روی روند معیشتی ساکنان روستا و به تبع آن تأثیرگذاری روی معنای دریا و الگوهای اجتماعی-سیاسی و فرهنگی روستانشینان، مورد توجه قرار گرفته­اند. اشباع پاسخ­ها و رسیدن به تکرار ازجمله معیارهایی بود که روند گردآوری داده­ها متوقف شده است.

مفهوم اصلی که در این تحقیق نقطۀ کانونی می­باشد، دریاست. مشارکت­کنندگان هم بنا به سکونت در جوامع ساحلی و هم اشتغال دائم یا موقت در رابطه با دریا، در تحقیق مشارکت کرده­اند. مشخصات مصاحبه­شوندگان در جدول 2 آمده است. طی یک سال حضور در سواحل دریای مازندران، به­صورت پراکنده و در فصول مختلف سال، با ماهی­گیران و ساکنان روستاها مصاحبه شده است. به عبارتی بیش از صدها فیش مشاهده و 20 ساعت مصاحبه در روند مطالعه میدانی گردآوری شده است. مصاحبه­ها پیاده و به همراه مشاهده­ها کدگذاری شدند و کدها در قالب مقولات دسته­بندی و ارائه شده­اند. سعی شده است روایت­ها با مشاهده­ها، عکس­ها، نقل قول­ها، همراه باشند.

 

جدول 2. مشخصات مصاحبه­شوندگان

نوع ارتباط با دریا
	نام روستا	نام مصاحبه­شونده	سن	شغل	سابقۀ ماهی­گیری	سابقۀ سکونت در بهجت­آباد و شریعت­آباد
افراد محلی ساکن روستا	بهجت­آباد و شریعت­آباد	آقای س	70	مغازه­دار	30 سال	70 سال
		اقای ع و همسرشان	40	املاک	20 سال	45 سال
		خانم ل	52	مغازه­دار	همسرشان 20 سال	52
		آقای ر	42	کافه	پدر کارمند شیلات بودند.	42
		آقای ب	40	طلاساز	ماهی-گیری تفریحی	40
		اقای س	60	سوپرمارکت	بازنشستۀ شیلات	60
		اقای ش	44	نمایشگاه ماشین	10 سال	20 سال
کارشناس آب	چالوس	آقای س	27	مرکز تصفیۀ فاضلاب­های شهری نوشهر و چالوس	-	ندارد.
صیادان غیرمجاز از طریق دام یا قلاب ماهی-گیری در ساحل چالوس و نوشهر	نوشهر	اقای ب	50	نگهبان شاغل در نوشهر	سه سال با قلاب	ندارد.
	محمودآباد	آقای ج	48	پیک موتوری	چهارسال با قلاب	ندارد.
	گردکل	آقای س	52	مطبخ	20 سال با دام­گذاری	ندارد.
	رادیودریا و گرامجان چالوس	آقای د	40	صیادی و خدمات گردشگری	20 سال با دام­گذاری	دارد.
		آقای ا	50	صیادی و خدمات گردشگری	20سال با دام­گذاری	دارد.

 

4      یافته‌ها و بحث

 

یافته­ها در دو دسته­بندی کلی دریا از منظر فرهنگی-اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و همچنین دسته بندی روانی- محیط زیستی و جغرافیایی ارائه شده است.

• دریا از منظر فرهنگی- اجتماعی، اقتصادی و سیاسی

ساخت و مجتمع­های مسکونی و شهرک­­ها مشاهده می­شود. تابلوهایی در روستا آدرس دریا را به گردشگران ناآشنا نشان می­دهد. محصورشدن بین دریا در شمال و رودخانۀ شرقی و رودخانۀ فصلی در غرب و فرودگاه در جنوب روستا، توسعۀ روستاهای بهجت­آباد و شریعت­آباد را محدود کرده است. هرچند این حصارها مانع از ورود گردشگران به روستا نشده است. در این نوار ساحلی، از داخل بهجت­آباد، امکان آوردن خودرو تا لب ساحل وجود دارد. به­طور معمول گردشگران و همچنین افراد بومی با خودروهایشان لب ساحل هستند. داخل روستا زمین­های شالیزار هم دیده می­شود و هرساله شالیزارها کشت می­شوند. چشم­انداز جنوبی روستاهای مورد مطالعه، جنگل­های هیرکانی است. بنا به روایت­های محلی، در گذشته، قسمت­هایی از روستا با سیم خاردار پوشیده از بوته­های تمشک محصور بود.

مشاغل خدماتی در داخل روستا و داخل شهرهای نوشهر و چالوس ازجمله شیوه­های تأمین معاش هستند (نک. ستون مشاغل مشارکت­کنندگان تحقیق در جدول شمارۀ 2).  در بین مشارکت­کنندگان سه شیوه تأمین معاش از دریا مشاهده شده است:

• شیوۀ اول؛ وابسته به ساختار سازمانی دریامحور،
• شیوۀ دوم؛ صیادی در گذشته و در وضعیت امروز در اشکال جمعی (پره) (نک. Vedadhir & Seyednejad 2015) – فردی (ماهی پرورشی با قفس در دریا) با مجوز بهره­برداری از دریا،
• شیوۀ سوم؛ تأمین موقت ماهی از دریا به وسیلۀ تور سالیک یا قلاب ماهی­گیری بدون مجوز شیلات و به­صورت قاچاق[3].

در شیوۀ اول عمدۀ مصاحبه­شوندگان به چندین ساختار سازمانی مرتبط با دریا که بالاتر اشاره شده اعم از بندر، نیروی دریایی و شیلات با نام «مدیریت امور ماهیان خاویاری استان مازندران؛ مرکز صید و فراوری ماهیان خاویاری (شهید کثیری)» مرتبط هستند. از ماهی­های خاویاری می­توان به ازون­برون و تاس­ماهی اشاره کرد. مردان بهجت­آباد و شریعت­آباد در گذشته در شیلات واقع در بهجت­آباد مشغول به کار بودند. ساختار شیلات از گذشته به امروز تغییر کرده است. در گذشته کارکنان شیلات، دولتی و شرکتی بوده­اند. امروزه بیشتر کارکنان شرکتی در آن مشغول به کار هستند. ساختار شیلات در ابتدا زیر نظر وزارت جهاد کشاورزی فعالیت می­کرد. در حال حاضر بنا به آنچه اهالی اشاره می­کنند، این ساختار دولتی در قالب قرارداد پیمانکاری به بخش خصوصی واگذار شده است. ساختمان متروکۀ شیلات در بهجت­آباد وجود دارد. به دلیل رطوبت دریا و بی­فعالیتی مرکز، تابلوی آن هم رنگ باخته است و به­زحمت می­توان نام مرکز را خواند (نک. شکل 1). صید ماهی خاویاری و فراوری در شیلات انجام می­شد. به این نقل قول توجه کنید:

«قدیم، ۲۵ سال پیش اینجا در همین دریا می­رفتند ماهی می­گرفتند» (مصاحبه با یکی از صیادان بومی، 40 ساله).

نوع تأکید «همین دریا» حائز اهمیت است. دریای دیروز با دریای امروز به دلیل نوع تعامل با دریا متفاوت است. «همین دریا» به دلیل فراوانی ماهی­هایی که در سال­های دهۀ 80 داشت، متفاوت بوده است. شیلات بزرگ­ترین صیاد ماهی منطقه بوده است. ساختار دولتی شیلات امکان نظارت و کنترل برداشت و بهره­برداری از دریا را ایجاد کرده بود و همچنین کارخانۀ بزرگ فرآوری ماهی هم بود.

 

شکل 1. تابلوی مرکز صید و فرآوری ماهیان خاویاری در شریعت­آباد

مأخذ: مطالعه میدانی نگارندگان

اشتغال محلی­ها و مهاجران شیرازی و اردبیلی و سایر نقاط ایران، در کنار همدیگر، از رونق شیلات در آن روزها خبر می­داده است. بنا به مصاحبه­ها، صدور خاویار از این روستا و شیلات به اردبیل و کشورهای همسایه انجام می­شده است. در یکی از مصاحبه­ها آمده:

«کلی نیرو داشتند و اینجا کار می‌کردند. خود همین اهالی، اینجا کار می‌کردند و یک سری به­عنوان نگهبان یک سری به­عنوان آشپز بودند. شغل زیاد بود یک سری از راه دور می‌آمدند. خانه­هایشان وجود دارد. از شیراز، اردبیل از شهرهای دور می‌آمدند اینجا یک جایگاهی داشتند. آشپز بود اینجا برایشان غذا درست می­کرد امکانات بود» (مصاحبه با یکی از ساکنان محلی، بهجت­آباد).

شیلات علاوه بر فرآوری خاویار، امکان حضور اردوهای آموزشی دانش­آموزان منطقه را هم ایجاد می­کرد، یکی از زنان بهجت­آباد که امروزه مغازۀ فروش خدمات آشپزخانه دارد، می­گوید:

«ما را دوران مدرسه به آنجا بردند. ازون­برون آوردند و شکمش را باز کردند تخم بزرگ­تر از اشپل و تخم ماهی معمولی که به آن طلای سیاه می‌گویند، در شکمش بود» (مصاحبه با خانم ل. 57 ساله ساکن بهجت­آباد).

گاهی عمل­آوری خاویار با زنده­کشی ماهی همراه بود. یکی از کارکنان شیلات با انتقاد از این شیوه، تا از خوردن ماهی پرهیز می­کند. بخشی از این گفت­وگو در ادامه آورده شده است:

نگارندگان: شما که شغلتان وابسته به ماهی بود. چه دلیلی دارد که ماهی نخورید؟

مصاحبه شونده: عذاب و شکنجه‌هایی که ماهی­ها در دستان ما می‌کشیدند، بعضی از همکاران در شیلات ماهی‌ها را قتل­عام می‌کردند و زنده­کشی می‌کردند، حتی نمی­خواهم به یاد بیاورم» (مصاحبه با یکی از کارکنان بازنشستۀ شیلات، بهجت­آباد،60 ساله).

نبود ماهی، ساختار عریض و طویل شیلات را ضررده ساخت. با نبود ماهی، فعالیت­های شیلات متوقف و تعطیل می­شود. دو روایت از عدم فعالیت شیلات در مصاحبه­ها اشاره شده است. در روایت اول:

 «شیلات هم دیگر تعطیل کرده، بسته شده، الان هیچ­کس نیست» (به نقل از یکی از صیادان محلی 45 ساله).

و در روایت دوم شیلات:

«خصوصی شد و بسته شد. می‌دانید این‌ها مزایده می‌گذارند در طول سال به شما با قیمت مشخصی دریا و ساحل را اجاره می‌دهیم، حالا می‌توانید صید کنید یا نکنید، پرورش می‌دهید یا کار دیگر می‌کنید درواقع امتیاز ماهی­گیری می‌فروشند و اجازه می‌دهند» (اعضاء خانوادۀ یکی از کارمندان سابق شیلات).

در روایت دیگری هم اشاره شده است:

 «البته شیلات را فکر کنم خصوصی کردند دیگر مثل ارگان­های خاص شرکتی شده، دیگر دولتی نیست و واگذار کردند و الان دیگر هیچ» (مصاحبه با یکی از اعضاء خانواده صیادان محلی بهجت­آباد).

خارج از ساختار شیلات، صید به دو صورت جمعی و فردی انجام می­شود. در حالت جمعی می­توان به صید پَره اشاره کرد. پَره تورهای بزرگی است که گروه­هایی با 15 تا 40 ماهی­گیر، در انداختن آن به آب و جمع­کردن آن مشارکت دارند. در اصطلاح محلی، پره به آب انداختن یا پره از آب کشیدن می­گویند. ساختار اجتماعی و سلسله­مراتب حاکم بر پره نشان از تخصصی بودن آن دارد. لُثمان، مدیریت اجرایی پره را بر عهده دارد و با توجه به شناختی که از هوا و دریا دارد در انداختن پره به آب، کشیدن آن، نحوۀ عملیات و مدیریت گروه ماهی­گیران مشارکت­کننده در پره، گروه را هدایت می­کند (نک.  Vedadhir & Seyednejad 2015). تا یک سال گذشته در ساحل خط هشت در هم­جواری بهجت­آباد و شریعت­آباد، صید پره انجام می­شده است. وضعیت پره و ماهی­گیری هم چندان مطلوب نیست. به این روایت توجه کنید:

«همین خط هشت چالوس ما پره داریم کاری کردند که نمی‌تواند دریا برود. همه پره‌هایشان را بالا کشیدند و ماهی­گیری نمی‌کنند» (مصاحبه با یکی از کارکنان بازنشستۀ شیلات، بهجت­آباد،60 ساله).

بنا به مصاحبه­های دیگری با ماهی­گیران ساحل گرامجان، در یک سال اخیر، این پره، فعالیت خود را متوقف کرده و دیگر ماهی صید نمی­کنند صید فردی یا دو نفره توسط افراد محلی و غیر بومی انجام می­شود. روایت­های مرتبط با این بخش از جامعۀ محلی مربوط به انواع پرورشی با قفس است. به این مصاحبه توجه کنید:

«همسرم قفس داشت پرورش ماهی انجام می‌داد. یعنی استخر می‌رفت خرید می‌کرد ماهی۲۰۰ یا ۳۰۰ گرمی بودند و بعد در دریا قفس­های خیلی بزرگی که الان در خشکی گذاشتند، بعد ماهی‌ها را می‌ریختند داخل آن قفس‌ها پرورش می‌دادند مثلاً پائیز می‌ریختند قبل از عید اسفند برداشت می‌کردند. ماهی سالمون­های پرورشی بودند و چون در دریا آزاد بود، به آن سالمون قزل می‌گفتند چون به­صورت طبیعی در آب دریا بزرگ می‌شد و خوشمزه بود» (به نقل از مصاحبۀ آقای ع و همسر ایشان).

در این نوع از پرورش ماهی، احتمال ازبین­رفتگی یا پارگی تور در مواقع طوفانی یا دستبرد ماهی­ها به دلیل عدم کنترل ساحل وجود دارد. این حالت برای پرورش ماهی در مزارع توجیه مالی و اقتصادی دارد، اما در دریا هر اتفاقی ممکن است برای قفس­ها بیافتد. با وجود این خطرات، در مصاحبه با یکی از صیادان اهل گرامجان، اشاره شده است که هزاران قفس زیر دریا وجود دارد.

اشکال دیگر صید تک­نفره و یا دو نفره، توسط افراد غیرمحلی در ساحل­های شریعت­آباد، گرامجان و رادیودریا و خط هشت اتفاق می­افتد. ساعت 4 تا 6 صبح دروازۀ ماشین رو که به سمت دریا قفل است، برای خودروهای صیادان باز می­شود. خودروها تا لب دریا می­روند. هریک از قایق­ها، دو یا سه نفر و حداکثر چهار نفر -به­ندرت تک­نفره- به سمت دریا می­روند و بعد از چند ساعت با ماهی­های صید شده برمی­گردند. ­این قایق­ها به­طور معمول، در ایام تعطیل برای گردشگران استفاده می­شود. در شریعت­اباد تنها دو نفر قایق دارند که آن را به ماهی­گیران اجاره می­دهند. بنا به تسهیل مالکیت قایق با استفاده از مجوزهای گردشگری و تفریحی و بدون داشتن مجوزهای ماهی­گیری، امکان قاچاق ماهی پیش از پیش افزایش یافته است. در گذشته:

«کسی وجود نداشت قایق نگه دارد. به استثنای کسانی که تابستون قایق می‌گرفتند و ثبت می‌کردند فقط برای مسافرکشی و تفریحی، بیش از حد مجاز اگر این‌ها داخل می‌رفتند قایق را می‌گرفتند و توبیخ می‌کردند. الان نگاه کن در استان مازندران بالای هزار تا قایق داریم. هزار تا نباشد پونصد. خب این‌ها صید غیرمجاز هستند» (به نقل از آقای س، ساکن بهجت­آباد، 70 ساله).

 

شکل 2. قایق یکی از ساکنان محلی

مأخذ: مطالعات میدانی نگارندگان

انواع دیگر قایق­ها، مثل کرجی که پارویی است و موتور ندارد یا قایق­هایی که با تیوب درست ­می­شوند، برای ماهی­گیری استفاده می­شود. این نوع از صیادی هم برای تأمین ماهی خانواده و گاهی هم برای فروش در بازار است. به غیر از پرورش ماهی و پره، عمدۀ این نوع از صیادی غیرمجازند. در مصاحبه با صیادان غیرمحلی خود به غیرمجاز بودن یا قاچاق بودن صیدشان اذعان داشتند و اظهار کردند که نیروهای نظارتی و کنترل دریا یا همان گارد ساحلی، دریا را رها کرده و  نظارتی وجود ندارد. در یکی از مشاهده­ها، ماهی­گیران در ساحل به قایقی که متعلق به گارد ساحلی بود اشاره کردند و گفت:

«معمولاً میان اخطار می­دهند و یه ماهی می­گیرند و می­روند. گاهی هم البته دستگیری و توبیخ و این موارد وجود داره اما الان دیگه ول کردند» (مصاحبه با آقای د و  ا ، 50 ساله و 44 ساله در ساحل رادیودریا و گرامجان).

شکل 3. مراحل مختلف آماده­کردن صیادی از آماده­کردن دام تا دام­گذاری در دریا و خروج قایق از دریا مأخذ: مطالعات میدانی نگارندگان

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

آن‌ها در مورد قاچاق ماهی ازون­برون و تاس­ماهی تأکید داشتند که اگر این نوع از ماهی را صید کنند، جریمه­­های سنگینی دارد. صید این نوع از ماهی­ها ساده نبوده و باید به عمق دریا بروند. بخشی از روند صید غیرمجاز در مجموعه تصویر شمارۀ 3 نمایش داده شده است.

بخش آخر معیشت دریا را می­توان همان ماهی­گیری با قلاب دانست که هم اهالی بهجت­آباد-شریعت­اباد و هم افراد غیرمحلی در حاشیۀ رودخانه­ها انجام می­دهند. افرادی با تجربۀ کم­تر یا افرادی که قایق ندارند، با قلاب صید می­کنند:

«برادرم و برادرشوهرم هم ماهی­گیر هستند و بیشتر در رودخانه انجام می‌دهند جایی که به دریا وصل می‌شود داخل دریا که می­روند باید قایق داشته باشند چون قایق نداریم داخل رودخانه هستیم» (مصاحبه با خانم ل. 57 ساله ساکن بهجت­آباد).

در این شکل بیشتر ماهی کفال صید می­کنند و اگر به دنبال صید ماهی بزرگ­تر مثل ماهی آزاد یا ماهی سفید که مطلوب ماهی­گیران است، باشند، ماهی­های کوچک مجدداً به آب برگردانده می­شوند؛ با این تفاوت که ماهی­های کوچکی که قلاب را به دهان گرفته­اند، زخمی شده­اند و اینکه این زخم­ها باعث مرگ آن­ها می­شود یا خیر، چندان برای ماهی­گیر مهم نیست. این نوع از صید برای مصرف خانواده است و جنبۀ فروش و سودآوری ندارد. در سواحل روستاهای مزگاه، کپورچال و خط هشت معمولاً ماهی­گیرانی که قلاب به دریا انداخته­اند، دیده می­شود. این قلاب­زنی­ها غیرمجاز هستند. ماحصل این تلاش­ها و انواع و اشکال ماهی­گیری، کاهش ماهی است:

«شوهرم همیشه صیادی می‌کرد و سی تا چهل تا ماهی می­گرفت و پسرم هم به ماهی­گیری علاقه­ دارد، البته به­عنوان شغل نمیشه چون سال به سال ماهی کم­تر می‌شود. صید زیاد می­شود اما ماهی نه. مثل قبل نیست یه تور می­زدیم، ۱۰۰ تا ماهی می­گرفتیم الان بیست تا تور می­زنیم یک ماهی. از ساری یا شیلات استان تور می­آورند می­اندازند» (به نقل از همان).

در مصاحبۀ دیگری آمده است:

«چون صید قاچاق زیاد شده است، ماهی کم شده ‌است. خب اگر کسی بخواهد این همه هزینه کند برود دریا ولی ماهی نباشد چه فایده داره؛ نمی‌رود» (برگرفته از مصاحبه با کارمند بازنشستۀ شیلات).

در مصاحبۀ دیگری به نقش معادن در کاهش ماهی­ها هم اشاره شده است:

«ماهی آزاد بالادست تخم می‌ریزد و برمی‌گردد به دریا، بعد از اینکه تخم به عمل می‌آید لارو می‌شود و با غریزۀ خود به دریا برمی­گردند، آن­ها طعم آب، سنگ و چاله­های آب رودخانه را حفظ می‌کنند بعد از سال­ها برای تخم­ریزی برمی­گردند اما این ماشین‌ها و بیل‌هایی که از رودخانه خاک و ماسه برمی‌دارند، علائم راهنمایی را از بین می‌برند. حالت طبیعی رودخانه را به هم می‌زند وقتی ماهی وارد رودخانه می‌شود می‌بیند این آن سنگ نیستند و آب طعم متفاوتی دارد، چون کارخانه ماسه که در بالای رودخانه ایجاد شده باعث تغییر طعم آب شده است، بعد ماهی که می­خواهد به همانجا برگردد، نمی‌تواند. یکی از علت‌های کمبود ماهی این است» (مصاحبه با یکی از مهاجران گیلانی قدیمی ساکن در بهجت­آباد).

دریا و صید به­عنوان محل درآمد معنا و مفهوم خود را همچون گذشته ندارد. صید به­مثابه شغل دوم یا تفریح یا عادت برای بزرگسالان یا جوان­ترها مطرح است. حفظ صیادی به­عنوان شغل، نیازمند مراقبت از دریا بود که به زعم جامعۀ محلی:

«اگر مراقبت‌ها بیشتر بود الان وضعیت فرق می­کرد» (به نقل از مریم، 42 ساله ساکن بهجت­آباد).

 در گذشته سربازی، نگهبانی و حراست از دریا را انجام می­داد و به نقل از محلی­ها، قانون از آن سرباز حمایت می‌کرد اما امروزه:

«هیچ اهمیتی ندارد و حفاظت نمی‌شه. وقتی من  خودم و خانواده‌ام را به خطر می‌اندازم، دزد می‌برم کلانتری ولی هنوز من نرسیدم او را آزاد کردند برگشته سرجایش، خب این می‌شود که مملکت به این وضع افتاده، دیگه منم میگم ببر نوش جان» (مصاحبه با آقای ش، 60 ساله ساکن بهجت­آباد).

در راستای مراقبت  از دریا، مشارکت­کنندۀ محلی این پژوهش اشاره کرد: 

«به ایدۀ من مثلاً رهبر[4] را باید یکسال بیاورند، ورودی دریا رو ببندند، این از درد من می‌آید. یک سال رهبر کنار دریا باشد که حدود یک کیلومتر تا یک کیلومتر جرأت نکنند ماهی­گیری کنند، حتی پرنده‌ای پرواز کنند آن را می‌زنند، چون رهبر در این منطقه است. اگر این اتفاق بیوفتد سال دیگرش در رودخانه‌ها باید با دست ماهی بگیرند چون شکار نشدند، چون زیاد می‌شود. الان خیلی بی­رویه ماهی­گیری می‌کنند» (مصاحبه با آقای60 ساله کارمند سابق شیلات، ساکن بهجت­آباد). 

و ایدۀ دیگری که توسط یکی از اعضای جامعۀ محلی مطرح شد:

«یک کاری نکردند که بالاخره این تولید بشود. دوباره در همان دریا مراقبت نکردند. مثلاً به هر حال یک سری پرورش می‌دادند در استخر می‌آوردند در دریا رها می‌کردند برای خودشان که بتوانند مثلاً پنج سال دیگر ده سال دیگر همین‌ها را بگیرند اما نکردند (مصاحبه با آقای ش 44 ساله ساکن بهجت­آباد).

بنا به مصاحبه­های انجام­شده، بخش مهم حفاظت از دریا توسط شیلات انجام می­گیرد. زمان ماهی­گیری از زمستان تا 15 فروردین، را شیلات اعلام می­کند. شیلات، بین اهالی به­عنوان عامل کنترل دریا و جلوگیری از قاچاق ماهی قلمداد می­شود که با خصوصی­شدن، تضعیف شده و محافظان دریا نسبت به صیادان غیرمجاز در موضع ضعف قرار دارند در این وضعیت، همین محافظان به همکاران آن­ها تبدیل می­شوند. کارمند سابق شیلات در مصاحبه­اش می­گوید:

«دریا رو غارت کردن دخترم دیگر چی بگم در موردش» (همان).

 بخش دیگر حفاظت از دریا به دفع زباله و فاضلاب بازمی­گردد. پروژه­های تصفیۀ آب زیر نظر وزارت نیرو در چالوس و نوشهر در دست انجام است که فاضلاب خانگی را تصفیه و سپس به سمت دریا هدایت می­کند، اما در مصاحبه­ها به لجن حاصل از تصفیۀ آب در تصفیه­خانه­ها، هتل­ها و خانه­هایی که مستقیم فاضلاب خانگی را به دریا می­ریزند، اشاره شده است. آلودگی دریا از مواردی بود که بسیار تکرار شده و یکی از وجوه مقایسۀ دریای گذشته و دریای امروز بود:

«دیگر دریای سالمی وجود ندارد، الان شما نگاه کنید کدام جوان را در ساحل می‌بینید. شب که می‌شد ده پانزده نفر جمع می‌شدیم،..... هر روز لب ساحل بودیم.....آب سالم نیست، هر چیزی می‌بینید به غیر از ماهی. زمانی که هوا طوفانی هست می‌بینید که چقدر آشغال و پلاستیک در ساحل هست. در همین ساحل فک دریایی می‌دیدیم .....چه شد که دیگر نیست؟» (مصاحبه با آقای ر. 42 ساله ساکن بهجت­آباد).

ماهی تمام شده است، مراقبت کافی وجود ندارد، دریای یارای جبران ندارد، با همۀ اینها طعم و مزه در ذهن انسان به یادگار می­ماند که برگرفته از طعم خاص این دریا است. دریای جنوب ماهی­هایی با طعم شوری دریای خلیج فارس را پرورش می­دهد، اما طعم ماهی سفید دریای مازندران این­گونه نیست و محلی­ها در مصاحبۀ خود به آن اشاره کرده­اند:

«ماهی شمال خوردیم دیگر ماهی جنوب را نمی­تونیم بخوریم. ماهی آزاد و ماهی سفید بیشتر می­خوریم، اما ماهی کفال کم­تر، آب فاضلاب وارد دریا شد، چون همه مریض شدند، همه مرده بودند، روی سطح دریا می‌آمدند» (برگرفته از مصاحبۀ خانم ل.57 ساله ساکن روستای بهجت­آباد).

دریا برای افراد صرفاً با ماهی­گیری معنا ندارد. یکی از ماهی­گیران محلی که دیگر توان ماهی­گیری ندارد، در خانه با قلاب و دست حصیر ماهی می­بافد و از این طریق معاش خانواده را تأمین می­کند.

آنچه در این میان قابل تأمل است شکل­گیری فولکلور و فرهنگ عامیانۀ مبتنی بر دریا است. در روایت­های محلی، دریا رنگ آبی خود را به چشمان کودک در بطن مادری می­بخشد که در دوران بارداری به دریا خیره شود. روایت خاص دیگری در مصاحبه­ها اشاره نشده است. این در حالی است که دریا در ضرب­المثل­های ایرانی استفاده می­شود مثل «قطره قطره جمع گردد وانگهی دریا شود» یا «وقتی کنار دریا می­رود باید یک تنگ آب با خود ببرد» که برای نشان دادن اهمیت پس­انداز یا بدشانس بودن فرد است.

در جمع­بندی این بخش می­توان گفت که امروزه صیادی در دریا شغل اول ساحل­نشینان نیست و کلیۀ مصاحبه­شوندگان در حوزه­های خدماتی یا گردشگری و تجاری مشغول هستند و در حاشیۀ آن به دریا به­عنوان شغل دوم یا کار تفریحی-فراغتی تکیه می­کنند. 

• دریا از منظر روانی و محیط زیستی- جغرافیایی

آیا ساحل­نشینان در هنگام فراغت به ساحل و دریا مراجعه می­کنند؟ آیا روی آن­ها به سمت ساحل است؟ آیا دریا اهمیت معنایی را نزد ساکنان روستاهای ساحلی بهجت­آباد و شریعت­آباد دارد یا خیر؟ طی چهار دهۀ اخیر این مؤلفه­ها، تفاوت­های بسیاری داشته­اند.

یکی از ویژگی­های جوامع ساحلی، مراجعه به دریاست. به دو نقل قول از وقت­گذرانی هر روزۀ ساکنان با دریا توجه کنید:

• «ما در دریا بزرگ شدیم، از قبل از انقلاب که دریا می‌رفتیم تا بعدش در دریا بودیم تا الان که هشت سال نه سال کنار دریا هستم ولی نرفتم و شنا هم نکردم، ما با دریا در ارتباط بودیم» (مصاحبه با آقای ر. 42 ساله ساکن بهجت­آباد).
• «تابستان ساعت دوازده ناهار را خانه می‌خوردیم همۀ بچه‌های محل جمع می‌شدیم یک­جا، از ساعت دو تا هفت در دریا شنا می‌کردیم. من شش سال است اصلاً وارد دریا نشده‌ام» (مصاحبه با آقای ر. ساکن بهجت­آباد).

امروزه دریا دیگر محل مراجعۀ افراد ساحل­نشین نیست. عدم ارتباط با دریا به دو گونه رخ می­دهد: یکی قطع ارتباط با دریاست که در هر دو مصاحبه­­ها آمده است. نوع دیگری از ارتباط به­صورت مراجعۀ گاه­گاهی برای تمرکز ذهنی و کسب آرامش در کنار دریاست. یک مورد در مصاحبه­ها اشاره شده است که دختر جوان خانواده در ایامی که تمرکز ذهنی نداشت هرازچندگاهی به ساحل می­رفت.

گسست جامعۀ محلی از دریا به دلایلی اتفاق افتاده است. یکی از دلایل مشاغل خدماتی است که مصاحبه­شوندگان با آن امرار معاش می­کنند. برای مثال هر دو مصاحبه­­شونده­ای که از آن­ها نقل قول شد، دارای مشاغل خدماتی یا نمایشگاهی ماشین بوده­اند. دلیل دیگری که خود ساحل­نشینان به آن اشاره کردند، آلودگی­ و سموم موجود در آب دریاست. به این نقل قول توجه کنید:

«فاضلاب را به دریا می‌ریزند، اگر برویم مریضی پوستی می‌گیریم. دریا دیگر آلوده شده است یکی دیگر همین مسافرانی که می‌آیند فکر می‌کنید زباله‌هایشان را جمع می‌کنند؟ من که از تهران به اینجا می‌آیم نیاز به سرویس بهداشتی دارم وجود ندارد...... گردشگر همون ساحل حمامش را هم انجام می­دهد» (به نقل از مصاحبه با آقای ب، 40 ساله ساکن بهجت­آباد).

آلودگی دریا توسط گردشگران، در همۀ مصاحبه­ها اشاره شده است. در اینجا دو مقولۀ «نگاه مسؤولانه» و «نگرش گردشگرانه» در مصاحبه­ها مطرح است. در نگاه مسؤولانه، کم­ترین اتفاقی که می­افتد گوشزد کردن به گردشگران است. بنا به مصاحبه­ها گردشگران این نگاه را برنمی­تابند و نسبت به این نگاه یا بی­تفاوت یا معترض هستند. در یکی از مصاحبه­ها اشاره شده است:

«اعتراض هم کنیم می‌گویند به شما ربطی ندارد» (به نقل از یکی از ساکنان محلی بهجت­آباد).

 در مصاحبۀ دیگری آمده است:

«قبلاً مردم در قبال دریا و جنگل احساس مسؤولیت می­کردند، ولی الان بی­تفاوت هستند. همه کار می­کنند و همه­جا آشغال می‌ریزند. اگر بخواهی حرفی بزنی بد می‌شوی، از طرف دیگه حمایت هم نمی­شوی (برگرفته از مصاحبه با آقای ر. ساکن بهجت­آباد).

از منظر جامعۀ محلی، حمایت، حمایت دولت از جامعۀ محلی است. بنا به مصاحبه با ساکنان و مشاهدۀ دریا طی روزها و زمان­های متوالی، حضور دولت و نظارت دولتی بر دریا کاهش یافته است. در گذشته نهادهای تابعۀ وزارت جهاد و کشاورزی مثل مراکز صید و فراوری ماهیان خاویاری هم به­عنوان بهره­بردار دریا و هم به­عنوان ناظر، نقش فعالی ایفا می­کرد. امروزه در مصاحبه­ها به جایگزینی بخش دولتی با بخش خصوصی و حمایت­های اندک از نگاه مسؤولانۀ جامعۀ محلی نسبت به دریا، اشاره شده است.

در مقابل این آلودگی دریا یا ناشی از سموم و فاضلاب­ها یا ناشی از بی­توجهی گردشگران به پاکی ساحل و دریا، پاکی دریا با نشانه­هایی چون حضور فک­های دریایی در گذشته خود را نشان می­دهد. ­از منظر مشارکت­کنندگان پژوهش، حضور فک دریایی نمادی از پاکی طبیعت بود که امروزه از آن­ها در سواحل دریای مازندران اثری نیست. به این نقل قول توجه کنید:

«در همین ساحل فک دریایی ....که بهش می‌گفتیم سگ آبی، آنقدر زیاد بودند که در ساحل رژه می‌رفتند ولی الان وجود ندارد. ما از ترس سگ آبی که می‌گفتند آدم‌ می‌خورد، بعضی اوقات جرأت نمی‌کردیم دریا برویم. اینجا محل زندگی فک­ها بود» (مصاحبه با آقای  ر. 42 ساله ساکن شریعت­آباد).

نماد دیگر پاکی دریا، زباله­هایی است که بعد از هر طوفان، امواج دریا به ساحل می­آورد. بنا به مصاحبه­ها، عمق دریا، پاک است و ناپاکی را به ساحل پس می­زند. این از منظر جامعۀ محلی عکس­العمل دریا نسبت به عمل انسان، دانسته می­شود.

وجه دیگر نگاه مسؤولانۀ جامعۀ محلی و نگاه گردشگرانه، مقایسۀ نوع خاطرات دریا در ذهن گردشگران و در ذهن جامعۀ محلی  است. خاطراتی که از دریا در بین محلی­ها گفته می­شود، از حضور بلندمدت و زندگی آن­ها در حاشیۀ دریا شکل گرفته است. به این بخش از مصاحبه با یکی از ساحل­نشینان توجه کنید:

«یک روز شنا کردم، رفتم زیر آب، صدایی نمی‌آمد و هیچ قایقی هم در آب نبود. احساسی که داشتم و آن حالت وهمی که وجود داشت جالب بود. طوری بود که انگار توهم می‌زنم. یک بار دیگر برای ماهی­گیری رفتم، هشت صبح بود، قلاب انداختم. کمی بعد نگاه کردم انگار آب در حال بالا آمدن است. پس اینکه می‌گویند دریا جزر و مد ندارد، درواقع دارد. چندین ساعت بعد همان مکان آب دریا از قد من نیز رد شده بود. دریا همه‌اش خاطره است. یک بار دیگر سال ۶۹، سالی که زلزلۀ رودبار بود. کنار دریا بودم و صبح دیدم موج‌های بلند در حد صد تا صد و پنجاه متر در ساحل ایجاد شد. دلیلش زلزله بود، مردابی هم ایجاد شد که آن مرداب الان خشک شده ‌است» (مصاحبه با آقای ش، 44 ساله ساکن بهجت­آباد).

در نگرش گردشگرانه، چون ساعت­های ماندن در ساحل کوتاه و گذراست، خاطرات شکل نمی­گیرند:

«برای بقیه دریا خاطره‌ای ندارد. همین کسانی که این‌جا نشسته‌اند خانم‌هایشان را برده‌اند دریا، همان‌جا غذا خوردند و آشغال­هایشان را هم همانجا ریخته‌اند» (به نقل از مصاحبه با ساکنان روستا).

دو مقولۀ مادرانگی و خیانت نیز در مصاحبه­ها مطرح است. مادرانگی به دریا نسبت داده شده است و انسان در قبال مادرانگی دریا، خیانت کرده است. به این نقل قول توجه کنید:

 «دریا خیلی مهربان است. دریا خیلی نان به ما می‌دهد مخصوصاً ما ساحل­نشینان. همۀ صیادان از دریا نون می‌گیرند. در روز هیچ کار نکنند خیلی راحت روزی دو تا سه تومن از دریا نون می‌گیرند دریا مهربان است. اگر دریا زبان داشت به ما می­گفت من این همه به شما لطف می­کنم به شما روزی می‌دهم ولی شما خیانت می‌کنید» (برگرفته از مصاحبه با آقای س، 60 ساله روستای بهجت­آباد).

 بخش دیگری که در یکی از مصاحبه­ها به آن اشاره شده، اهمیت دریا برای حفظ جنگل­­های هیرکانی است. فرهنگ جوامع ساحلی در شمال ایران، تحت تأثیر وجود جنگل­های هیرکانی و اولویت دادن به جنگل در مقابل دریاست. همانطور که در یکی از مصاحبه­ها ذکر شده است رطوبت دریا در شکل­گیری جنگل اهمیت اساسی دارد و نمی­توان یکی را بر دیگری برتری بخشید.

5      تحلیل یافته­ها: از فرهنگ دریامحور به فرهنگ دریازدا شده

در این قسمت به پرسش اصلی پژوهش بازمی­گردیم: آیا در روستاهای ساحلی مورد بررسی، فرهنگ، دریامحور است یا خیر؟ آنچه در بالا توضیح داده شده تغییرات ظرفیت تحمل دریا، الگوهای معیشتی و اقتصادی حاشیۀ دریا طی دهه­های اخیر است. در این وضعیت دریا در تفکر و زندگی اجتماعی ساحل­نشینان تغییراتی داشته است. طی روند مصاحبه و استخراج داده­ها، به دو مقولۀ مهم و اساسی برای این روستاها، دست یافتیم:

- فرهنگ دریامحور

- فرهنگ دریازدا شده. (برای نگاه سریع به مقوله­های مطرح­شده حول فرهنگ دریامحور و فرهنگ دریازدا شده به نمودار 3 و 4 نگاه کنید).

ابعاد فرهنگی- اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، محیط زیستی-جغرافیایی، تغذیه و روانی در هر دو فرهنگ مورد بررسی قرار گرفته است. مؤلفه­های به دست آمده در هر دو این فرهنگ­ها برگرفته از مصاحبه­ با مشارکت­کنندگان پژوهش بوده است. حضور این ابعاد در فرهنگ دریامحور و دریازدا شده حاکی از نکات ذیل است:

• فرهنگ مرتبط با کلیۀ ابعاد فرهنگی- اجتماعی- جغرافیایی، محیط زیستی، تغذیه، روانی و سیاسی است.
• وزن هر کدام از ابعاد نام­برده با توجه به کدهای برگرفته از مصاحبه­ها متفاوت است. برای مثال ابعاد فرهنگی-اجتماعی کدهای بیشتری را دربر می­گیرد.
• غلبۀ ابعاد اقتصادی در فرهنگ دریازدا شده نسبت به فرهنگ دریامحور بیشتر شده و نشان می­دهد که ابعاد اقتصادی در زندگی اکنون اهمیت دارد.
• نگرش چندجانبه جامعۀ محلی نسبت به دریا.

طی حرکت از فرهنگ دریامحور به فرهنگ دریازدا شده، در ابعاد اقتصادی، رونق و وفور ماهی جای خود را به کم­یابی داده است. در وضعیت کم­یابی، هر امکانی ازجمله صیادی غیر مجاز رخ می­دهد. هر روزه بسیاری از شهروندان در کنار شغل اصلی خودشان، ماهی­گیری به­صورت غیر مجاز را به­عنوان شغل دوم برای کسب درآمد یا تأمین ماهی سفرۀ خانواده دنبال می­کنند.  این وضعیت به الگوهای خاص اجتماعی، سیاسی و حتی دینی یا فرهنگی منجر شده است که در بخش دریا از منظر اقتصاد، ذهن و زبان جامعۀ محلی اشاره شده است. یافته­های تحقیق حاکی از تغییراتی در الگوهای تغذیه­ای، مراجعه به دریا، روابط اجتماعی، نگرش جامعۀ محلی به دولت و حضور آن، ادبیات عامیانه و دریا در اندیشه جامعۀ محلی است. می­توان از این تغییرات، حرکت از فرهنگ دریامحور به فرهنگ دریازدا شده یاد کرد. در فرهنگ دریامحور، مالکیت قایق از آن دولت و جامعۀ محلی به­ندرت مالک قایق بود. دولت نظارت کافی روی دریا داشت، نبود صید غیرمجاز، رعایت زمان تخم­ریزی هنگام صید و بسنده کردن به صید رودخانه­ای موجب فراوانی ماهی در دریا شده بود. در بازار ماهی­فروشان، ماهی در برابر کالا، داد و ستد می­شده است. ماهی برای پول و قاچاق ماهی، امروزه ازجمله مفاهیم قابل تعریف در جامعۀ محلی است. به­مرور زمان با گسترش مالکیت قایق، سرازیرشدن فاضلاب­های شهری رو به افزایش به دلیل افزایش جمعیت و همچنین نوع مصرف مدرن آب مثل کارواش و فاضلاب­ هتل­ها، وفور ماهی به کمیابی ماهی، تغییر کرد. دریا در این وضعیت دیگر همچون گذشته، برای جامعۀ محلی معنادار نیست. کودکی و دریا در مصاحبه­ها بسیار اشاره شده است، اما در وضعیت دریازدایی فرهنگ، خانواده­های محلی، کم­تر مایل هستند کودکانشان اوقاتی را کنار دریا سپری کنند. گردشگران نسبت به افراد محلی در سواحل حاشیۀ دریای مازندران، حضور پررنگ­تری دارند. زمان اندک سپری شدن کنار دریا به گردشگران، دلبستگی از نوع دلبستگی جامعۀ محلی به دریا و خاطره­سازی با دریا در این زمان اندک رخ نمی­دهد. در نوع دریای توصیف­شده از زبان جامعۀ محلی، به دلیل اقامت طولانی در ساحل، مشاهدۀ فک­های خزری، پاکی دریا و منحصربه­فرد بودن دریا بیان شده است. امروزه زباله­هایی که پس از بارندگی و طوفان از دریا به ساحل آورده می­شود، به­عنوان عکس­العمل دریا نسبت به بی­توجهی انسان در حفاظت و نگهداری از دریا درک و فهم می­شود.

تغییرات الگوهای سیاسی هم حائز اهمیت است. دو نوع الگوی فکری ایجاد استبداد دریایی تا خروج دریا از سیطرۀ دولت و واگذاری آن به مردم به صورت کامل وجود دارد. امروزه نظارت بر دریا جز در موارد امنیتی و تجاری، کم­تر اتفاق می­افتد. به عبارتی ماهی­های دریا به بخش صیادی و ماهی­گیران غیرمجاز و مجاز واگذار شده است. لزوم کنترل و نظارت دریایی در اکثر مصاحبه­ها اشاره شده است. تنها در یکی از مصاحبه­ها به واگذاری دریا به مردم اشاره شده است. در این مصاحبه آمده است که دولت متولی خوبی برای دریا نمی­تواند باشد؛ لذا باید به مردم واگذار شود. از منظر این گروه، وابستگی سازمان بهداشت، ادارۀ آب و فاضلاب و همچنین سازمان محیط زیست به مجموعۀ دولت، به دلیل مستقل نبودن نظر و آراء آن­ها از دولت به نادیده­گرفتن واقعیت­های موجود در دریا انجامیده است. هرکدام از این الگوها و شیوه­های واگذاری آن قابل تأمل هستند. دریاچۀ ارومیه و خشک­شدن آن، در برخی از مصاحبه­ها به­عنوان آیندۀ احتمالی دریای مازندران ذکر شده است. در شیوۀ دوم از اصطلاح «مادری برای دریا باشیم» استفاده شده است. در هر دو شیوه، لزوم مراقبت از دریا دیده شده است. مؤلفه­های دریا از منظر اقتصاد، دریا از منظر روانی و همچنین دریا از منظر الگوهای سیاسی- اجتماعی مدیریت دریا در نمودار شمارۀ 3 و 4 در ادامه آمده است.

 

نمودار 3. مؤلفه­های فرهنگ دریامحور

مأخذ: پژوهش میدانی نگارندگان

 

 

نمودار 4. مؤلفه­های فرهنگ دریازدا شده

مأخذ: پژوهش میدانی نگارندگان

 

6-  جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

انسان­شناسی دریایی ازجمله شاخه­های ذیل انسان­شناسی فرهنگی است که در ایران کم­تر مورد توجه قرار گرفته است. در این مقاله سعی شده است ذیل این حوزه، مطالعات انسان­شناختی دریا و ارتباط جامعۀ محلی با دریا در دو روستای ساحلی بهجت­آباد و شریعت­آباد شهرستان نوشهر استان مازندران مورد مطالعه قرار گیرد. این مطالعه با استفاده از رویکرد کیفی و روش تحلیل روایت انجام شده است. یافته­های این پژوهش نشان می­دهد که ارتباط ساحل­نشینان با دریا طی دهه­های گذشته دستخوش تغییرات بسیاری شده است. این تغییرات در طیفی از فرهنگ دریامحور تا دریازدایی فرهنگ نشان داده شده است. ابعاد اجتماعی- فرهنگی فرهنگ دریامحور از مؤلفه­هایی چون احترام به بزرگ­ترها، بازی هر روزه کنار دریا، روابط چهره به چهره، کم­جمعیتی روستا، وجود دریا در فولکلور محلی برخوردار است.

ابعاد روانی و سیاسی فرهنگ دریامحور از مؤلفه­هایی چون نظارت دولتی و جامعۀ محلی بر دریا، دلبستگی به دریا، قائل بودن یگانگی برای دریا، خاطره­سازی با دریا، قائل بودن نقش مادر برای دریا تشکیل شده است. ابعاد اقتصادی بر وفور ماهی و صید رودخانه­ای، نبود رانت زمین و ویلاسازی، نبود فراوانی مالکیت قایق دلالت داشته است. ابعاد جغرافیایی و محیط زیستی و تغذیه هم شامل وجود فک­های دریایی در ساحل، پاکی دریا، عدم عقب­رفتگی دریا، عشق به دریا توأم با عشق به جنگل و همچنین تغذیۀ سالم با ماهی برگرفته از دریا است.

 اما کلیۀ این مؤلفه­های فرهنگ دریامحور در فرهنگ دریازدا شده، شکل وارونه دارند. از مؤلفه­های فرهنگ دریازدا شده، غذاهای فرآوری شده (برنج پلاستیک و ماهی پرورشی)، بی­تفاوتی ساحل­نشینان به دریا، پول­انگاری ماهی، کلافگی و احساس بی­اهمیتی ساحل­نشینان، کاهش نظارت بخش دولتی و افزایش حضور بخش خصوصی در دریا، نگرش گردشگرانه به دریا، ناپدید شدن فک­های دریایی، روزمرگی و معمولی­شدن دریا، آلودگی دریا، عدم تاب­آوری نگاه مسؤولانۀ جامعۀ محلی، جایگزینی صید رودخانه­ای با صید در اعماق دریا، فراوانی مالکیت قایق، زندگی اینترنتی، ساحل­خواری و غلبۀ ویلاسازی، خیانت به دریا، ترجیح جنگل به دریا، نبود دریا در ادبیات عامیانه و در پایان عقب­رفتگی دریا و فاصلۀ روستا از ساحل بنا به یافته­های تحقیق استخراج شده­اند. مروری بر ادبیات تحقیق نشان می­دهد که بیشتر دریای مازندران و سواحل آن از منظر گردشگری مدنظر بوده­اند. این مطالعات کم­تر بر کاربرد روش­های مردم­شناختی با تمرکز بر فرهنگ ساحل­نشینان تمرکز داشته است. این مطالعه هم از نظر میدان مورد مطالعۀ دو روستای بهجت­آباد و شریعت­آباد نوشهر و هم از نظر پرسش­ها و رویکردها و روش­های مطالعۀ انسان­شناسانه، سعی کرده است تا فرهنگ دریامحور در روستاهای ساحلی شمال ایران را مورد مطالعه قرار دهد.

این دو فرهنگ دریامحور و دریازدا شده، کم­تر در ادبیات تحقیق مورد بررسی قرار گرفته است. نتیجۀ بررسی این دو فرهنگ را می­توان در دو اصطلاح «دریارنجوری» و «دریاگرفتگی یا دریازدگی»، استعاره از ارتباط دریا و جامعۀ محلی بیان کرد. دریارنجوری در ادبیات عامیانه و گفت­وگویی ما وجود ندارد و کم­تر رنجش دریا از انسان دستمایۀ پژوهش­های انسان­شناختی و خارج از حوزۀ انسان­شناسی است. یکی از اقدامات علوم اجتماعی، در راستای فهم دریا به­عنوان نه­تنها موضوعی برای استفادۀ انسان بلکه به­عنوان گونۀ زنده در کنار انسان، «مفهوم­سازی» است. واژۀ دریاگرفتگی یا دریازدگی در ادبیات گفت­وگویی ایرانیان از دیرباز وجود داشته است و این نشان از حضور این عنصر طبیعی در زندگی اجتماعی می­دهد. می­توان این دو استعاره را این­گونه معنا کرد: دریا رنجیده شده و جامعۀ محلی از رنجش دریا به دریازدگی دچار شده­اند. به عبارت دیگر جامعۀ محلی پیام­های رنجش دریا را درک کرده است اما قدرت و توان حرکت برای اصلاح امور را ندارد. از منظر علمی دریاگرفتگی برای انسان زمانی ایجاد می­شود که به دلیل حرکت دریا، مایع گوش میانی حرکت کرده و فرمان حرکت به مغز می­دهد، اما پاها هم­زمان فرمان ثبات می­دهند. پیام­های ناشی از ناهماهنگی میان فرمان­های حرکتی و بدن به مغز، باعث دریاگرفتگی می­شود. جامعۀ محلی منتقد توسعۀ بی­رویه و گردشگری بی­ضابطه و مخرب محیط زیست، مالکیت قایق و همچنین حضور لجام­گسیختۀ بخش خصوصی بوده، اما توان مواجهه با این سیل خروشان را ندارند. هماهنگی هردو وجه درک و فهم رنجش دریا و حرکت برای اصلاح امور، از اقدامات ضروری است. در این میان علوم اجتماعی با آوردن دریا به هستۀ کانونی مباحث خود و خلق مفاهیم مرتبط با ابعاد اجتماعی و فرهنگی دریا، می­تواند در خلق این هماهنگی نقش مهمی ایفاء کند. می­توان گفت به­طور کلی علوم اجتماعی خشکی­محور و بسیار اندک به ارتباط دریا و انسان در ایران به­ویژه در شمال کشور پرداخته است. توجه علوم اجتماعی در ایجاد سازمان­های غیر دولتی مرتبط با دریا و معطوف کردن توجه آن­ها به دریا، مؤثر و اساسی است.

 

حامی مالی

بنا به اظهار نویسندۀ مسؤول، این مقاله حامی مالی نداشته است.

سهم نویسندگان در پژوهش

80 درصد نویسندۀ اول و 20 درصد نویسندۀ دوم

تضاد منافع

نویسنده (نویسندگان) اعلام می­کند (می­کنند) که هیچ تضاد منافعی در رابطه با نویسندگی و یا انتشار این مقاله ندارند.

تقدیر و تشکر

نویسنده (نویسندگان)، از همۀ افراد، به دلیل مشاوره و راهنمایی علمی و مشارکتشان در این مقاله تشکر و قدردانی می­کند (می­کنند).

 

 

 

Reference

 

Arnold, Jeanne 1993Labor and the Rise of Complex Hunter-Gatherers. Journal of Anthropological Archaeology 12:75-119. 6. Arnold, Jeanne, Michael Walsh and Sandra Hollimon 2004 The Archaeology of California. Journal of Archaeological Research 12(1):1-73.

Ames, Kenneth and Herbert Maschner 1999 Peoples of the Northwest Coast : their archaeology and prehistory. Thames and Hudson, New York.

Abram, Simone, and Gina Weszkalnys. 2013. “An Introduction.” In Elusive Promises: Planning in the Contemporary World, ed. Simone Abram and Gina Weszkalnys, 1–33. New York: Berghahn

Alamtabriz,A. , Taleghani,M. , Simbar,R. and Ranjkesh Kisomi,Y. (2018). The Role of Media Personnel Empowerment in Managing the International Ecological Crisis of the Caspian Sea. International Relations Researches, 7(26), 157-178. (in Persian)

Berkes, F., Colding, J., & Folke, C. (2000). Rediscovery of traditional ecological knowledge as adaptive management. Ecological Applications, 10(5), 1251–1262.

Berkes, F. (2018). Sacred Ecology (4rd ed.). New York: Routledge.

George, S. (1992) Generalization in rural development: eleven villages in south Gujarat. Journal of International Development. 18. Z: pp 434-762.

Aswani, Shankar (2019) Perspectives in coastal human ecology (CHE) for marine conservation, Biological Conservation (236) 223–235https://doi.org/10.1016/j.biocon.2019.05.047 Received 26 February 2019; Received in revised form 13 May 2019; Accepted 23 May 2019

Acheson, James 1981 Anthropology of Fishing. Annual Review of Anthropology 10:275-316.

Casteel, Richard and George Quimpy 1975 Maritime Adaptations of the Pacific. World Anthropology. Mouton & Co., Netherlands.

Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2018). Research design: qualitative, quantitative, and mixed methods approaches. Fifth edition. SAGE. Chicago / Turabian

Creswell, J. W. (2003). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches, Second Edition, Thousand Oaks, CA: Sage Publications.

 Creswell, J. W; V. L. Plano Clark; M. L. Guttmann and E. E. Hanson (2003). Advanced Mixed Methods Research Design. In A.Tashakkori and C. Teddlie (Eds.), Handbook of Mixed Methods in Social and Behavioral Research (pp. 209–240). Thousand Oaks, CA: Sage.

Creswell, J., W. and V. L Plano Clark, (2007). Designing and Conducting Mixed

Dumond, Don 1998 Maritime Adapatations on the Northern Alaska Peninsula. Arctic Anthropology 35(1):187-203.

Firdaus Hamta (2016) . Economic behavior of small-scale fishing households on the coast of Batam. Equilibria journal. Vol 3 No 2 2016

Ferguson, James. 1994. Th e Anti-Politics Machine: Development, Depoliticization, and Bureaucratic Power in Lesotho. Minneapolis: University of Minnesota Press

Fitzhugh, William 1975 Prehistoric Maritime Adaptations of the Circumpolar Zone. World Anthropology. Mouton Publishers, Paris.

Hemingway, Ernest (2025) The Old Man and the Sea, Translated by Najaf Daryabandari, Kharazmi puplication.

Hilton, Theodore& Moore, Sheehan(2023) Futures on Dry Ground Anthropology and Coastal Planning, Environment and Society: Advances in Research, 14 (2023): 43–61 doi:10.3167/ares.2023.140104

Kirch, Patrick V., David W. Steadman, Virginia L. Butler, Hather Jon and Marshall I. Weisler 1995 Prehistory and Human Ecology in Eastern Polynesia: Excavations at Tangatatau Rockshelter, Mangaia, Cook Islands. Archaeology in Oceania 30(2):47-65.

Lazrus, Heather (2012), "Sea Change: Island Communities and Climate Change", Annual Review of Anthropology 41:285-301.

Lotfi,H. and shibam,H. (2018). The geopolitical crisis of the Caspian Sea with an emphasis on the geo-economic competition of coastal countries and its impact on Iran's national security.. Geography, 15(55), 101-117. (in Persian)

 Johnson, N., Ravnborg, H.M., Westermann, O., and Prodst, K. (2001). User participation in watershed management and research. Journal of Water Policy. 3: pp 507-520.

Prieto, Gabriel (2016) Maritime Anthropology and the Study of Fishing Settlements in Archaeology: A Perspective from the Peruvian North Coast. Journal of HUMAN-SOCIAL SCIENCE: D History, Archaeology & Anthropology Volume 16 Issue 3 Version 1.0: Double Blind Peer Reviewed International Research Journal Reissman, C. K. (2008). Narrative Methods for the Human Sciences. Thousand Oaks, CA: Sage. 264 pp -

Salehi, S. , Feizi, S. and Gholipour, Y. (2020). Analyzing Factors Influencing Image and Environmentally-Friendly tourists Behavior in Nature-Based Destinations (Case Study: Masal City). Tourism Management Studies, 15(52), 51-79. doi: 10.22054/tms.2020.48882.2245 (in Persian)

Scott, James C. 1999. Seeing Like a State: How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed. New Haven, CT: Yale University Press.

Smith, Estellie 1977aIntroduction. In Those Who Live from the Sea, edited by E. Smith, pp. 1-22. West Publishing CO., United States of America. 60.

1977 b Those Who Live from the Sea. West Publishing Co., United States of America. 61.

Spoehr, Alexander 1980 Maritime Adaptations. Essays on Centemporary Fishing Communities. University

Publisher: Global Journals Inc. (USA) Online ISSN: 2249-460x & Print ISSN: 0975-587X Introduction-

Wesnawa, I Gede Astra & Putu Indra Christiawan (2021) Social Determination of Coastal Communities in Utilizing Coastal Resources. Journal of Environmental Science, Toxicology and Food Technology (IOSR-JESTFT) e-ISSN: 2319-2402,p- ISSN: 2319-2399.Volume 15, Issue 11 Ser. I (November), PP 56-64. DOI: 10.9790/2402-1511015664

Wesnawa, I Gede Astra & Christiawan, Putu Indra. (2017). Community-Based Management of Coastal Damage In Buleleng. IOSR Journal Of Humanities And Social Science, 22(4) Ver.III, 01-07

Vedadhir, Abouali & Seyednejad, Nasrin (2015) Anthropology of Fishing: An Ethnographic Study on the Culture of Fishermen in Sari, Iran. Anthrpological Reasearch of Iran 5(1), 71-92. Doi: 10.22059/IJAR.2015.58751. (in Persian)

 

 

 

* Corresponding Author: Assistant Professor, Department of Anthropology, Faculty of Cultural Heritage, ,tourism and handmade art University of Mazandaran, Babolsar, Iran

Address: Department of Anthropology, Faculty of Cultural Heritage,tourism and handmade art, University of Mazandaran, Babolsar, Iran

Email: p.ghasemi@umz.ac.ir Tel: 09128724414

 

*  نویسنده مسؤول: پروین قاسمی

آدرس: دانشگاه مازندیان، مازندران، ایران.

ایمیل: p.ghasemi@umz.ac.ir تلفن:  09128724414

 

[1] استادیار گروه مردم­شناسی،دانشکده میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، مازندران، ایران، نویسنده مسئول.

p.ghasemi@umz.ac.ir

[2] ، کارشناسی، گروه مردم شناسی، دانشکده میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، مازندران، ایران.

Mohaddesehnoori.12345@gmail.com

[3] این اصطلاح را صیادان محلی در مورد صید خودشان بیان کردند.

[4] اشاره مصاحبه­شونده  به مقام رهبری، در واقع به نقش و اهمیت کنترل حاکمیت بر دریا ارجاع دارد. 

 

[1] Assistant Professor, Department of Anthropology, Faculty of Cultural Heritage,tourism and handmade art, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

[2] Bachelor of Anthropology, Department of Anthropology, Faculty of Cultural Heritage, ,tourism and handmade art University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

تعداد مشاهده مقاله: 14

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 18