تعداد نشریات | 29 |
تعداد شمارهها | 431 |
تعداد مقالات | 4,216 |
تعداد مشاهده مقاله | 6,797,039 |
تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 5,044,053 |
بررسی و رتبهبندی توسعه آموزشی نواحی نوزده گانه آموزش و پرورش استان اردبیل | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
مطالعات برنامه ریزی آموزشی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
مقاله 2، دوره 2، شماره 4، شهریور 1393، صفحه 37-66 اصل مقاله (1.55 M) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
نوع مقاله: مقاله پژوهشی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
نویسنده | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
محمد حسن یزدانی* | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
استادیار گروه جغرافیای و رنامهریزی شهری و روستایی دانشگاه محقق اردبیلی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
تاریخ دریافت: 02 اردیبهشت 1392، تاریخ بازنگری: 15 مرداد 1392، تاریخ پذیرش: 26 شهریور 1392 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
چکیده | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
هدف از این تحقیق، اندازه گیری و رتبهبندی سطح نسبی توسعهیافتگی نواحی آموزش و پرورش استان اردبیل با توجه به 34 شاخص آموزشی است. این تحقیق، کاربردی و روش بررسی آن توصیفی- تحلیلی میباشد. دادههای این پژوهش از طریق روش اسنادی و استفاده از آمار سالنامههای آماری کشوری و استانی و همچنین آرشیوهای آماری مربوط به آموزش و پرورش بدست آمده است. برای رتبه بندی نواحی از نظر میزان توسعه آموزشی از مدل تصمیم گیری چند معیاره VIKOR استفاده گردیده است. برای بررسی میزان توسعهیافتگی آموزشی نواحی آموزش و پرورش استان اردبیل، شاخصهای مورد بررسی با تلفیقی از روش مقایسه زوجی و آنتروپی وزن دهی شده و به صورت شاخصهای استاندارد شده وزنی در چارچوب مدل ویکور بارگذاری شدند تا درجه و رتبهبندی هر یک از نواحی به تناسب شاخصهای مورد بررسی بدست آید. در ادامه با وارد کردن ارزشهای سطحبندی نهایی نواحی نوزده-گانه آموزشی استان اردبیل در محیط Arc GIS، به تهیه نقشه سطوح برخورداری نواحی آموزشی استان اقدام شده است. یافتههای پژوهش گویای آن است که نواحی آموزشی ناحیه2، ناحیه1 اردبیل و ناحیه خورش رستم در رتبه اول تا سوم و نواحی آموزشی ارشق، اصلاندوز و هیر در رتبه نوزدهم تا هفدهم قرار دارند. نتیجه این که بین نواحی آموزشی استان اردبیل نابرابری شدیدی مشاهده میشود و نیاز مبرم به برنامهریزی جهت کاهش این نابرابریها وجود دارد. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
کلیدواژهها | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
سطحبندی؛ توسعهیافتگی؛ آموزش و پرورش؛ استان اردبیل؛ VIKOR | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
اصل مقاله | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
آموزش از دیرباز به عنوان یکی از پایههای اصلی و عوامل تعیین کننده توسعه اقتصادی و اجتماعی شناخته شده است. اما طی سالهای اخیر، که پیشرفتهای تکنولوژیکی و روشهای نوین تولید، نظامهای اقتصادی جهان را دگرگون ساخته و روابط بین آنها را تغییر داده است، آموزش در فرآیند توسعه نقش مهمتری یافته است. در حقیقت، ابداع و به کارگیری تکنولوژیهای نوین و روشهای جدید تولید، متکی به نیروی کاری است که به خوبی آموزش دیده و از نظر فکری دارای انعطاف باشد. این امر ضرورت سرمایهگذاری بیشتر در امر آموزشی را نشان میدهد.(اسماعیلی، 1377: 2). در اهمیت این امر کافی است گفته شود که در نظام آموزش و پرورش ایران نزدیک به یک میلیون و 130 هزار مدیر، معاون، مشاور، مربی، معلم و سایر کارمندان، امور آموزش و پرورش حدود 13 میلیون دانش آموز را در 114 هزار واحد آموزشی برعهده گرفته و بودجهای بالغ بر 14 هزار میلیارد تومان در این راه هزینه میشود(صافی الف، 1390: 2).شیوه کارکردن و مؤثر بودن مراکز آموزشی، علاوه بر این که مستلزم شناخت هدفها و اصول آموزش و پرورش، ویژگیهای دانشآموزان و معلمان، برنامههای درسی، روشهای آموزشی و پرورشی و سیاستهای حاکم بر هر یک از دورههای تحصیلی است، بلکه همچنین نیازمند ایجاد و حفظ تعادل و رعایت عدالت در تخصیص منابع، امکانات و تسهیلات در نواحی و مناطق مختلف آموزشی نیز است.مطالعه نابرابریهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و آموزشی در میان گروهها، قشرها و نیز مناطق جغرافیایی و یا تقسیمات سیاسی در یک کشور یکی از کارهای ضروری و پایهای برای برنامهریزی و اصلاحات در جهت تأمین رشد اقتصادی و عدالت اجتماعی است. در این راستا، برنامهریزان بایستی توزیع متوازن امکانات و تسهیلات را اساس برنامهریزی خود قرار دهند(سارکی، 1375: 53).توسعه و ابعاد آن در چند دهۀ اخیر در مطالعات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کاربرد داشته و در فرهنگ کشورها به عنوان یک عامل تفکیک کننده جوامع از یکدیگر و از همۀ جوانب مطرح میشود(منظری توکلی وهمکاران، 1391: 488). کاهش نابرابری در بهرهمندی از منابع، دستآوردها و امکانات جامعه، یکی از مهمترین معیارهای اساسی توسعه بهشمار میرود. مفهوم توسعه علاوه بر رشد در همه جهات، توزیع متعادل را نیز در بر میگیرد(تقوایی و قائدرحمتی، 1385: 117). در توسعه پایدار پنج اصل مورد توجه است که یکی از آنها آگاهی و دانش است(نقی زاده، 1379: 73) که بخش عمده آگاهی و دانش در آموزش جای میگیرد. همچنین اگر آموزش را جزو تفکیک ناپذیر توسعه اقتصادی- اجتماعی بدانیم، وخامت پیامدهای نابرابریهای آموزشی را بهتر درک خواهیم کرد که چه بسا ناگوارتر از اثرات نابرابریهای اقتصادی خواهد بود.امروزه مردم حق برخورداری از آموزش و پرورش را به مفهوم برخورداری از آموزش و پرورشی میدانند که از کیفیت مطلوبی برخوردار باشد و همچنین هر کسی از لحاظ پیشرفت آموزش، فرصت و امکان توفیق مساوی داشته باشد(اسماعیل سرخ، 1380: 145). منظور از فرصت برابر جلوگیری، حذف یا کاهش تبعیض بین افراد از لحاظ جنسیت، نژاد، وضعیت جسمانی، سنی، زبانی، طبقه اجتماعی میباشد Bennett, 2001: 27)، (Both & Yeandle.در یک نگرش سوسیالیستی، آموزش به عنوان وسیلهی اصلی برابر سازی تفاوتهای اجتماعی دیده میشود. برابری فرصتهای آموزشی زمانی محقق میگردد که همه افراد در دستیابی به آموزش برابر باشند(Leinonen, 2000: 13). نحوه پخشایش امکانات و خدمات با بررسی تطبیقی شاخصهای مختلف آموزشی در مناطق مختلف نسبت به همدیگر روشن میشود. شاخصها میتوانند وضعیت محدودههای مختلف جغرافیایی را از دیدگاه تطبیقی نشان داده و آنها را از نظر امکانات و تنگناها ردهبندی کرده و اولویت بخشند(نسترن، 1382: 55).با وجود تلاشهای وسیعی که طی سالهای گذشته صورت پذیرفته و با عنایت به دادههای آماری سالهای پیشین، درصد باسوادی در این استان همواره رو به رشد بوده و سیر صعودی داشته، با این حال طبق آخرین آمار موجود هنوز سطح سواد در استان اردبیل، 5% از میانگین کشوری پائینتر است. مطابق با نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 درصد باسوادی در جمعیت 6 ساله و بالاتر در استان اردبیل حدودا 81% بوده و این درصد در بین زنان استان در سال 1385، حدود 5/73% و در سال 1390، 6/74% بوده است و این در حالی است که درصد باسوادی زنان کشور 81% را نشان میدهد. همچنین رتبه استان در کنکور سراسری سال 1390در بین استانهای کشور رتبۀ 19 میباشد و یا نگاهی به وضعیت سرانه فضاهای آموزشی، پرورشی و ورزشی نواحی آموزشی استان و مقایسه آن با سرانه کشوری و استانداردها، باعث نمایان شدن نارسائیها و کمبودها و از طرفی لزوم اولویتبندی سرمایهگذاریها و توجهات بیشتر از پیش میگردد.بدینترتیب با بررسی شاخصها، امکانات و تواناییهای محدودههای مختلف، میتوان میزان برخورداری هر ناحیه آموزشی از امکانات، تسهیلات و فرصتهای آموزشی را مشخص کرد تا با شناسایی نارسائیها و کمبودها، اولویتهای توجه و سرمایهگذاری و توسعه به تفکیک نواحی آموزش و پرورش استان اردبیل از همدیگر مشخص شود، تا شاید بتوان گامی مهم در تصمیمسازی مسؤولان تصمیمگیر و در نهایت توسعه عدالت اجتماعی برداشت. بدیهی است که تعمیم و گسترش آموزش و پرورش در نقاط محروم و فاقد امکانات، زمینه حرکت و تکاپوی فرهنگی را فراهم خواهد کرد و در نهایت در ارتقای سطح فرهنگ، بینش و تفکر افراد اثرات مثبتی را بر جای خواهد گذاشت. مشروط بر آنکه مسؤولان آموزشی استان با اتخاذ تصمیمات منطقی و برنامهریزیهای اصولی در جهت رفع یا کاهش نابرابریهای آموزشی گام بردارند. از اینرو ضرورت دارد بین نواحی نوزدهگانهی آموزش و پرورش استان اردبیل از لحاظ توسعهیافتگی آموزشی، سطحبندی صورت پذیرد تا نواحی که نیازمند توجه بیشتری هستند، جهت برنامهریزی اصولی و ارایه راهبردهایی صحیح و اجرایی، مشخص گردند.با توجه به مباحث فوقالذکر، اهداف تحقیق حاضر را میتوان در سلسله عناوین ذیل خلاصه کرد: 1) سطحبندی توسعهیافتگی نواحی آموزشی استان اردبیل؛ 2) مقایسه نواحی آموزشی استان از لحاظ سطوح توسعهیافتگی؛3) اولویتبندی برنامهریزی برای مناطق نوزدهگانه آموزش و پرورش استان اردبیل.در زمینه نابرابریهای منطقهای و شناسایی مناطق عقبمانده در سطوح مختلف جغرافیایی، تحقیقات و پژوهشهای متعددی با نگرشهای مختلف صورت گرفته است که در این جا سعی شده است تا جایی که مطالعات در دسترس بوده به سطح فرهنگی و آموزشی در کنار سطوح زیربنایی و اقتصادی برای رده بندی مناطق مختلف جغرافیایی پرداخته و خلاصهای از اهداف و نتایج این مطالعات آورده شود. در یکی از این پژوهشها، الحسن با استفاده از روشهای تحلیل خوشهای و عاملی به بررسی نابرابریهای منطقهای در کشور غنا پرداخته و بر اساس شاخص ترکیبی مورد نظر، کشور غنا به سه منطقه برخوردار، نیمه محروم و محروم طبقهبندی شده است(AL-Hassan, 2007)در سال 1994 نلسون آرتور[1] و همکارانش با بررسی عوامل اجتماعی، اقتصادی و تاریخی و نقش دولتها در توسعه ناحیهای شهرهای آتلانتا و پورتلند در یک دوره 30 ساله نتیجه میگیرند با وجودی که بیشترین میزان سرمایهگذاریهای اقتصادی در منطقه آتلانتا صورت گرفت، شهر پورتلند از رونق اقتصادی بیشتری برخوردار شده و آنچه باعث تجدید حیات شهری این ناحیه شده مسأله مدیریت و هماهنگی در برنامهریزی توسعه ناحیهای این شهر نسبت به شهرهای دیگر است(Arthur, 1994).در سال 1991 م. سازمان ملل متحد در گزارشی با استفاده از سه شاخص امید به زندگی، درصد باسوادی و درآمد سرانه، درجه توسعهیافتگی کشورها را مورد بررسی قرار داد که بسیاری از کشورهای آفریقایی، آمریکای جنوبی و مرکزی و آسیایی از لحاظ توسعه انسانی در سطح پایینی قرار داشتند که لازمه پیشرفت آن کشورها را رشد اقتصادی بیان کردند(UNDP, 1991).برزویان(1374) درجه توسعهیافتگی شهرستانهای استان مازندران را در 103 شاخص اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی و...، با استفاده از مدل تاکسونومی عددی مورد بحث و بررسی قرار داد. یافتههای پژوهشی ایشان نشان میدهد که طی سالهای 1355 تا 1365 شدت توسعهیافتگی در سطح استان افزایش داشته و درصد بهبودی شهرستانهای محروم بیشتر از شهرستانهای برخوردار بوده به طوری که در این فاصله از دوگانگیهای نواحی نیز کاسته شده است.ابراهیم زاده و همکارانش(1379) درجه توسعهیافتگی نواحی روستایی استان سیستان و بلوچستان را در 35 شاخص در 5 گروه با استفاده از روش تاکسونومی عددی مورد بررسی قرار دادهاند. نتایج یافتهها حاکی از آن بود که اغلب روستاهای منطقه در طبقه روستاهای محروم و نیمه محروم قرار داشتهاند. تنها 14 درصد روستاهای استان از توسعه برخوردار بوده و شکاف توسعه بین شهرستانی و بخش نیز، بیانگر عدم تعادل منطقهای و عدم توزیع یکنواخت امکانات در منطقه بود.موسوی(1382) نواحی ایران را از لحاظ توسعهیافتگی در 38 شاخص مورد سنجش قرارداده و با استفاده از روشهای تحلیل عاملی، شاخص ترکیبی توسعه انسانی و ضریب پراکندگی، مناطق مختلف را بر اساس شاخصهای مختلف توسعه رتبهبندی کرده است. یافتههای ایشان حاکی از این نتیجه است که نابرابریهای ناحیهای در ایران با نابرابریهای جغرافیایی همراه است. بهطوری که در سیمای کلی کشور در امتداد شمال به جنوب، غرب به شرق، شمالغرب به جنوبشرق و مرکز به پیرامون، اختلاف فاحشی در برخورداری نواحی از امکانات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و استقرار سکونتگاهها به چشم میخورد.در تحقیق مشابه دیگری تقوایی و رحمتی(1385) به تحلیل شاخصهای توسعه فرهنگی استانهای کشور با استفاده از روش تحلیل عاملی و نشان دادن سطوح توسعه استانها از نظر بهرهمندی فضاها و امکانات فرهنگی اقدام کردهاند. روش بررسی به دو صورت مقایسه تک متغییری(موردی) و مقایسه کل متغییرها(عمومی) است. نتایج حاصل از پژوهش بیانگر آن است که بین استانهای کشور از نظر بهرهمندی از فضاها و امکانات فرهنگی تفاوت چشمگیری وجود دارد. در این بین استان تهران به عنوان تنها استان بسیار توسعهیافته و استانهای ایلام، بوشهر، چهارمحال و بختیاری، زنجان، سمنان، سیستان و بلوچستان، قزوین، کهکیلویه و بویراحمد، گلستان و هرمزگان به عنوان استانهای بسیار محروم شناخته شدهاند.نسترن و فتاحی(1388) شهرستانهای استان گلستان را از نظر شاخصهای توسعهیافتگی با استفاده از روش تحلیل عاملی سطحبندی نمودهاند. در این مطالعه برای شناسایی ابعاد توسعه در شهرستانهای استان با استفاده از آخرین آمار و اطلاعات مربوط به سال 1385، 38 شاخص گوناگون در قالب 9 شاخص جمعیتی، اقتصادی، صنعت و معدن، کشاورزی، زیربنایی، آموزشی، فرهنگی، کالبدی، بهداشتی و درمانی و در میان 11 شهرستان، مورد مطالعه قرار گرفته و نتایج آن با بهره گیری از مدل تحلیل عاملی ارزیابی شده است. نتایج به دست آمده نشان دهنده عدم توزیع هماهنگ امکانات و خدمات در شهرستانهای این استان میباشد.مقاله پژوهشی زیاری و همکاران در 1389 با استفاده از تکنیک تاپسیس به سطحبندی و تعیین میزان نابرابری موجود میان شهرستانهای استان خراسان رضوی میپردازد. نتایج یافتههای پژوهش نشان میدهد الگوی حاکم بر ساختار فضایی استان خراسان رضوی، تابع الگوی مرکز- پیرامونی است و بر همین اساس شهر مشهد به دلیل مرکزیت سیاسی- اداری به عنوان قطب رشد منطقه، دارای رتبه نخست به لحاظ میزان توسعهیافتگی بوده است.ضرابی و شاهیوندی(1389) نیز به منظور تحلیل پراکندگی شاخصهای توسعه اقتصادی در استانهای کشور از 25 شاخص اقتصادی با روش تحلیل عاملی استفاده کرده است. نتایج حاصل از پژوهش نشان میدهد که اختلاف بسیاری بین استانهای ایران از نظر درجه توسعهیافتگی اقتصادی وجود دارد به طوری که استانهای تهران، اصفهان و خراسان رضوی توسعهیافته و از دیگر استانهای کشور فاصله قابل توجهی گرفتهاند که این وضعیت، باعث ایجاد یک شکاف اقتصادی در بین استانهای ایران شده است.ابراهیمزاده و اسکندریثانی(1389) در مقالهای تحت عنوان " کاربرد تحلیل عاملی در تبیین الگوی فضایی توسعه و توسعه نیافتگی شهری- منطقهای در ایران به بررسی تطبیقی سطوح توسعهیافتگی کلیه شهرستانهای ایران طی سالهای 1375 و 1385پرداختهاند.با توجه به خلاصه پیشینه و سوابق تحقیقاتی که در زمینه توسعهیافتگی و رتبهبندی مناطق آورده شد واضح و آشکار است که بیشتر آنها بر اساس ابعاد مختلف توسعه و یکسری شاخصهای کلی و ترکیبی توسعهیافتگی مناطق صورت پذیرفته است و تنها موارد اندکی به بررسی تک بعدی توسعهیافتگی مناطق مثل توسعهیافتگی فرهنگی پرداختهاند و این موارد نیز به مقایسه و سطحبندی استانها با یکدیگر و یا نهایتا شهرستانها با هم پرداختهاند. در حالیکه در این مقاله به مسأله بررسی و مقایسه و سطحبندی توسعهیافتگی تنها از جهت آموزشی آنهم در محدودهی ناحیه و بخشهای یک استان پرداخته شده است و میتوان نوآوری مقاله حاضر را نیز در آن بعد مشاهده کرد چون این مقاله جزو معدود پژوهشهایی است که در سطحبندی توسعهیافتگی آموزشی به صورت ژرفانگر، عمیق و تفصیلی با استفاده از این حجم شاخصهای آموزشی و گاها جدید که در تحقیقات قبلی آورده نشده-مثل درصد مدارس هوشمند- و غیره از روش ویکور[2](یکی از روشهای تصمیمگیری چند معیاره و چند شاخصه) جهت سطحبندی نواحی در آن استفاده شده است.روششناسی و جامعه آماری تحقیق با توجه به موضوع و گزارههای تحقیق، این تحقیق با رویکرد کاربردی همراه است و از لحاظ ماهیت و روش بررسی درون مایهای از رویکردهای توصیفی- تحلیلی و کمی را در بر میگیرد. جامعه آماری این تحقیق نواحی نوزدهگانه آموزش و پرورش استان اردبیل است. استان اردبیل با مساحتی قریب به 17800 کیلومتر مربع،(097/1) درصد مساحت کل کشور، در شمال غربی ایران قرار دارد و بر اساس آمار 1390 دارای 10 شهرستان، 27 بخش، 24 شهر و 69 دهستان میباشد(مرکز آمار ایران، 1390). آموزشوپرورش استان جمعا در 19 اداره، ناحیه و یا نمایندگی آموزش و پرورش سازماندهی شده است. ادارات و نواحی آموزش و پرورش این استان شامل ناحیه 1 و 2 آموزش و پرورش اردبیل، اداره شهرستان مشکینشهر، شهرستان پارسآباد، اداره گرمی و خلخال، و مناطق آموزشی بیلهسوار، نیر، نمین، اصلاندوز، خورشرستم، شاهرود، کوثر، سرعین، هیر، ارشق، قشلاقدشت(جعفرآباد)، انگوت و لاهرود(مشکینشرقی) میشود(نقشه شماره 1).
نقشه شماره 1: موقعیت استان اردبیل و نواحی نوزده گانه آموزشی آن شاخصهای مورد بررسی مشتمل بر، 34 شاخص آموزشی است که در 4 محور فضاهای آموزشی و پرورشی، نیروی انسانی، دانشآموزان و عملکرد، گروهبندی شده است. در جدول شماره 1 این محورهای چهار گانه و شاخصهایی که در ذیل هر محور مورد استفاده قرار گرفته است، آورده شده است. برای تدوین سیستم شاخصها در آموزشوپرورش ابتدا باید هدفهای آموزشوپرورش موردنظر قرار گرفته و تعریف شود زیرا اهداف، مبنایی برای تدوین شاخصها هستند و باید توجه داشت که حیات یک سیستم و دلیل وجودی یک نظام، تحقق بخشیدن به اهداف آن است. با توجه به مراتب فوق و با استفاده از رویکرد سیستمی در آموزشوپرورش، عناصر اصلی نظام آموزشی در سه دستهی درون داد، فرآیند و برون داد طبقه بندی میگردد(صافی، 1389: 85).طرحی که برای طبقه بندی از عناصر کلی نظام آموزشوپرورش در مقاله حاضر صورت پذیرفته، مبتنی بر آن دسته از شاخصهایی است که بیانگر جنبههای کمی و کیفی آموزشی، توأما باشند. چرا که برنامهریزی آموزشی طی چند دهه اخیر، در عمل بیشتر به جنبههای کمی پرداخته، در حالی که یک نظام آموزشی کارا و مؤثر که دارای یکسری اهداف مشخص و صریح و مصمم برای نیل به آنها در قالب برنامههای بنیادین توسعه میباشد، جهت توفیق در سیاستگذاری های صحیح و دقیق آموزشی و تدوین اصولی اهداف بر پایه واقعیت شرایط موجود، نیازمند تصویری از کمیت و کیفیت آموزش، در کنار هم میباشد. بدین منظور عناصر نظام آموزشی در این مقاله، در چهار محور فوق الذکر دستهبندی شدهاند و مجموعهای از نشانگرهای آموزشی درباره هر یک از این چهار محور، طراحی و تدوین شده است که اساس کار این تحقیق را تشکیل میدهد.جدول شماره 1: چهارچوب محورها و شاخصهای مورد استفاده در سطحبندی توسعهیافتگی نواحی آموزشی
ماخذ: جمعبندی نگارندگان از مطالعات کتابخانهای و اسنادیبرای گردآوری آمار و اطلاعات از روش اسنادی استفاده شده است که با مطالعه کتابخانهای و همینطور استفاده از آمار و اطلاعات سالنامههای آماری کشوری و استانی و سازمانهای دولتی خصوصا استانداری و آموزش و پرورش و کتابخانههای در دسترس انجام گرفته است. پس از جمعآوری آمار و اطلاعات شاخصها و گروه بندی آنها، وزن شاخصها از طریق مقایسه زوجی و تلفیق با روش آنتروپی بهصورت وزن تعدیل شده بدست آمد. جهت ارزشگذاری و رتبهبندی نواحی از نظر میزان توسعه آموزشی نیز به بار گذاری شاخصهای استاندارد شده وزنی در چهارچوب تکنیک تصمیمگیری چند شاخصه VIKOR پرداخته شده و نتایج بدست آمده مورد تجزیه و تحلیل قرار میگیرد. در ادامه با وارد کردن ارزشهای رتبه ای سطحبندی نهایی نواحی نوزدهگانه آموزشی استان اردبیل در محیط ARC GIS به تهیه نقشه سطوح توسعهیافتگی نواحی آموزشی استان پرداخته میشود.با توجه به آنکه در تحقیق حاضر به استفاده عملیاتی از روش VIKOR در سطحبندی نواحی آموزشی استان پرداخته شده است، در ادامه تشریح مبسوطتری از این روش آورده میشود. کلمه VIKOR برگرفته از نام صربستانی VlseKriterijumska optimizacija I Kompromisno Resenje به معنی «بهینهسازی چندمعیاره و حل سازشی » است. اپریکوویک و تزنگ در سال 1998 این روش را ارایه و در سالهای 2002 تا 2007 آنرا توسعه دادند. این روش که مبتنی بر برنامهریزی توافقی مسایل تصمیم گیری چندمعیاره است، مسایلی با معیارهای نامتناسب و ناسازگار را مورد ارزیابی قرار میدهد(عطائی، 1389: 87). روش Vikor برای بهینهسازی چندمعیاره سیستمهای پیچیده توسعهیافته است. این روش روی دستهبندی و انتخاب از یک مجموعه گزینهها تمرکز داشته و جوابهای سازشی را برای یک مسأله با معیارهای متضاد تعیین میکند، بهطوری که قادر است تصمیمگیرندگان را برای دستیابی به یک تصمیم نهایی یاری دهد(امیری، 1389: 171). در اینجا جواب سازشی نزدیکترین جواب موجه به جواب ایدهآل است که کلمه سازش به یک توافق متقابل اطلاق میگردد. این جواب سازشی یک شاخص رتبهبندی چندمعیاره بر اساس نزدیکی به جواب ایدهآل را مطرح میسازد(اوپریکوویچ، ژنگ، 2007).مزیت مدل ویکور در این است که الزاما در این مدل جهت ارزیابی گزینهها بر اساس معیارها، نیازی به استفاده از نظرات کارشناسان نیست بلکه میتوان از دادههای خام استفاده کرد. این تفاوت اصلی این مدل با روشهای تحلیل سلسله مراتبی و تحلیل شبکهای میباشد که بر اساس مقایسات زوجی معیارها و گزینهها طراحی شده بود در حالیکه در این مدل مقایسات زوجی بین معیارها و گزینهها صورت نمیگیرد بلکه هر گزینه به صورت مستقل بر اساس هر معیار ارزیابی میشود. این ارزیابی میتواند بر اساس دادههای خام باشد یا براساس نظر کارشناس. بنابراین هدف اصلی این مدل تعیین وزن و ارزش هر گزینه و رتبهبندی آنها است.یکی دیگر از مزایای روش ویکور اینست که در این روش نیازی به نرم افزارهای پیچیده نیست و با توجه به اینکه تمام مراحل آن از فرمولهای ریاضی استفاده میشود میتوان از نرمافزار اکسل برای پیشبرد هدف استفاده کرد. مراحل اجرای این روش به ترتیب زیر میباشد:مرحله اول: تشکیل ماتریس تصمیممرحله دوم: استانداردسازی ماتریس تصمیممرحله سوم: تعیین بردار وزن شاخصهامرحله چهارم: تعیین بهترین و بدترین مقدار از میان مقادیر موجود برای هر معیارمرحله پنجم: محاسبه مقدار سودمندی(S) و مقدار تاسف(R)مرحله ششم: محاسبه شاخص ویکور(مقدار Q)مرحله هفتم: رتبهبندی گزینهها بر اساس مقادیر R، S، Qبا توجه به آنکه در مسأله سطحبندی مقاله حاضر، 34معیار(n) و 19ناحیه(m) وجود دارد به منظور سطحبندی نواحی آموزشی استان اردبیل با استفاده از این روش، مراحل ذیل را دنبال شده است.
|
شاخص ویکورQ |
ناحیه |
رتبه |
شاخص ویکورQ |
ناحیه |
رتبه |
7242/0 |
گرمی |
11 |
0533/0 |
خورش رستم |
1 |
7452/0 |
لاهرود |
12 |
1026/0 |
شاهرود |
2 |
7715/0 |
پارس اباد |
13 |
2530/0 |
نیر |
3 |
7901/0 |
ناحیه 1 |
14 |
2805/0 |
بیله سوار |
4 |
8411/0 |
اصلاندوز |
15 |
3641/0 |
کوثر |
5 |
8558/0 |
ارشق |
16 |
5291/0 |
خلخال |
6 |
8658/0 |
انگوت |
17 |
6278/0 |
ناحیه 2 |
7 |
9816/0 |
قشلاقدشت |
18 |
6796/0 |
مشکین |
8 |
9936/0 |
سرعین |
19 |
6896/0 |
نمین |
9 |
6970/0 |
هیر |
10 |
ماخذ: محاسبات نگارندگان
3-2- سطحبندی نواحی آموزشی به لحاظ گروه شاخصهای نیروی انسانی
جدول شماره 3: رتبهبندی نواحی آموزشی استان اردبیل به لحاظ شاخصهای نیروی انسانی
Vikor Q |
ناحیه |
رتبه |
Vikor Q |
ناحیه |
رتبه |
7116/0 |
قشلاقدشت |
11 |
00024/0 |
خلخال |
1 |
7700/0 |
اصلاندوز |
12 |
3052/0 |
سرعین |
2 |
7794/0 |
کوثر |
13 |
41311/0 |
ناحیه 1 |
3 |
8046/0 |
شاهرود |
14 |
41315/0 |
ناحیه 2 |
4 |
8331/0 |
پارس اباد |
15 |
4189/0 |
بیله سوار |
5 |
8455/0 |
لاهرود |
16 |
4473/0 |
خورش رستم |
6 |
8463/0 |
گرمی |
17 |
4988/0 |
نمین |
7 |
9385/0 |
ارشق |
18 |
6005/0 |
انگوت |
8 |
9996/0 |
هیر |
19 |
6257/0 |
نیر |
9 |
6278/0 |
مشکین |
10 |
ماخذ: محاسبات نگارندگان
3ـ3ـ سطحبندی نواحی آموزشی به لحاظ گروه شاخصهای دانشآموزان
3ـ4ـ سطحبندی نواحی آموزشی به لحاظ گروه شاخصهای عملکرد
جدول شماره 4:رتبهبندی نواحی آموزشی استان اردبیل به لحاظ گروه شاخصهای دانشآموزان
Vikor Q |
ناحیه |
رتبه |
Vikor Q |
ناحیه |
رتبه |
5968/0 |
گرمی |
11 |
0. 00 |
ناحیه 1 |
1 |
7220/0 |
قشلاقدشت |
12 |
0634/0 |
ناحیه 2 |
2 |
7508/0 |
سرعین |
13 |
2542/0 |
پارس اباد |
3 |
8132/0 |
خورش رستم |
14 |
3029/0 |
مشکین |
4 |
8299/0 |
نیر |
15 |
3256/0 |
خلخال |
5 |
8402/0 |
اصلاندوز |
16 |
3410/0 |
بیله سوار |
6 |
9278/0 |
انگوت |
17 |
3565/0 |
نمین |
7 |
9321/0 |
ارشق |
18 |
4891/0 |
هیر |
8 |
1 |
کوثر |
19 |
5653/0 |
لاهرود |
9 |
5866/0 |
شاهرود |
10 |
ماخذ: محاسبات نگارندگان
جدول شماره5: رتبهبندی نواحی آموزشی استان اردبیل به لحاظ شاخصهای عملکرد
|
|||||
Vikor Q |
ناحیه |
رتبه |
Vikor Q |
ناحیه |
رتبه |
8391/0 |
کوثر |
11 |
0. 00 |
ناحیه 1 |
1 |
8530/0 |
مشکین |
12 |
0995/0 |
ناحیه 2 |
2 |
8666/0 |
خورش رستم |
13 |
4767/0 |
گرمی |
3 |
9624/0 |
ارشق |
14 |
5972/0 |
نمین |
4 |
9735/0 |
لاهرود |
15 |
7228/0 |
خلخال |
5 |
9736/0 |
هیر |
16 |
7229/0 |
انگوت |
6 |
9855/0 |
بیله سوار |
17 |
7406/0 |
قشلاقدشت |
7 |
9968/0 |
اصلاندوز |
18 |
7432/0 |
پارس اباد |
8 |
1 |
شاهرود |
19 |
8301/0 |
نیر |
9 |
|
8329/0 |
سرعین |
10 |
ماخذ: محاسبات نگارندگان
3ـ5ـ سطحبندی نواحی آموزشی به لحاظ شاخصهای تلفیقی
جدول شماره 6: رتبهبندی نواحی آموزشی استان اردبیل به لحاظ شاخصهای تلفیقی
Vikor Q |
ناحیه |
رتبه |
Vikor Q |
ناحیه |
رتبه |
4431/0 |
لاهرود |
11 |
0149/0 |
ناحیه 2 |
1 |
4460/0 |
بیله سوار |
12 |
0223/0 |
ناحیه 1 |
2 |
4607/0 |
سرعین |
13 |
2659/0 |
خورش رستم |
3 |
4642/0 |
مشکین |
14 |
2910/0 |
گرمی |
4 |
4673/0 |
پارس اباد |
15 |
2990/0 |
خلخال |
5 |
4753/0 |
قشلاقدشت |
16 |
3234/0 |
نمین |
6 |
5363/0 |
هیر |
17 |
3519/0 |
نیر |
7 |
6324/0 |
اصلاندوز |
18 |
4012/0 |
شاهرود |
8 |
9267/0 |
ارشق |
19 |
4167/0 |
انگوت |
9 |
4245/0 |
کوثر |
10 |
ماخذ: محاسبات نگارندگان
بحث و نتیجهگیری
نمودار شماره 1: رتبهبندی نواحی آموزشی استان اردبیل از لحاظ توسعه آموزشی
ابراهیم زاده، عیسی؛ اسکندری ثانی، محمد(1389) کاربرد تحلیل عاملی در تبیین الگوی فضایی توسعه و توسعه نیافتگی شهری- منطقهای در ایران، فصلنامه جغرافیا و توسعه، شماره 17، بهار 1389، صص 28- 7.
ابراهیم زاده، عیسی؛ سرگلزهی، احمد رضا؛ خسروی، مهدی(1380) سنجش درجه توسعهیافتگی روستاهای استان سیستان و بلوچستان، مجله علوم انسانی دانشگاه سیستان و بلوچستان، شماره 13، 1380، ص9ـ8.
اداره کل آموزش و پرورش استان اردبیل(1391) آمارنامه آموزش و پرورش استان اردبیل، سال تحصیلی 91- 1390.
اسماعیل سرخ، جعفر(1380) کردستان و مسأله نابرابریهای آموزشی، فصلنامه پژوهش و برنامهریزی درآموزش عالی، شماره 19، صص181- 143.
اسماعیلی، محمد(1377) مقایسه شاخصهای آموزشی و تربیتی مدارس راهنمایی شبانه روزی و عادی استان اردبیل، شورای تحقیقات آموزش، اداره کل آموزش و پرورش استان اردبیل، زمستان 1377.
امیری، مقصود(1389) تصمیمگیری گروهی برای انتخاب ابزار ماشین با استفاده از روش ویکور فازی، فصلنامه علمی- پژوهشی مطالعات مدیریت صنعتی، سال ششم، شماره 16، بهار 1389، صص 188- 167.
بدری، سیدعلی؛ اکبریان رونیزی، سعیدرضا(1385) مطالعه تطبیقی کاربرد روشهای سنجش توسعهیافتگی در مطالعات ناحیه ای، مجله جغرافیا و توسعه، بهار و تابستان 1385، شماره 7، صص 5- 22.
برزویان، صمد(1374) تعیین درجه توسعهیافتگی شهرستانهای استان مازندران، پایان نامه کارشناسی ارشد اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
تقوایی، مسعود؛ قائدرحمتی، صفر(1385) تحلیل شاخصهای توسعه فرهنگی استانهای کشور، مجله جغرافیا و توسعه ناحیهای، شماره 7، پائیز و زمستان 1385، صص132-117.
جمعه پور، محمود(1387) مقدمهای بر برنامهریزی توسعه روستایی: دیدگاهها و روشها، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت) تهران.
خاکپور براتعلی(1385) سنجش میزان توسعهیافتگی دهستانهای شهرستان شیروان به منظور برنامهریزی ناحیهای، مجله جغرافیا و توسعه ناحیهای، بهار و تابستان 1385، شماره 7، صص 133- 145.
دهقانی زاده، مجید؛ رعیتی شوازی، علیرضا(1390) تعیین درجه توسعهیافتگی شهرستانهای استان یزد، طرح پژوهشی معاونت برنامهریزی استانداری یزد.
زیاری، کرامت اله؛ زنجیرچی، سیدمحمود؛ سرخ کمال، کبری(1389) بررسی و رتبهبندی درجه توسعهیافتگی شهرستانهای خراسان رضوی با استفاده از تکنیک تاپسیس، پژوهشهای جغرافیای انسانی، شماره 72، صص30- 17.
سارکی، ناصر(1375) تعیین درجه توسعهیافتگی شهرستانهای استان کرمانشاه، مجله تازههای اقتصاد، شماره 57، صص57-53.
سلامی، رضا(1376) بررسی اجمالی توسعه پایدار، نشریه رهیافت، شماره هفدهم، زمستان 1376.
صافی، احمد(1379) سازمان و قوانین آموزش و پرورش ایران، تهران، انتشارات سمت.
صافی، احمد(1389) سازمان و مدیریت در آموزش و پرورش، چاپ 16، تهران، انتشارات ارسباران.
صافی الف، احمد(1390) آموزش وپرورش ابتدایی، راهنمایی و متوسطه، چاپ یازدهم، تهران، انتشارات سمت.
صافی ب، احمد(1390) مسایل آموزش و پرورش ایران، نشر ویرایش، چاپ سوم، تهران.
ضرابی، اصغر؛ شاهیوندی، احمد(1389) تحلیلی بر پراکندگی شاخصهای توسعه اقتصادی در استانهای ایران، جغرافیا و برنامهریزی محیطی، تابستان 1389، شماره38، صص32- 17.
عطائی، محمد(1389) تصمیم گیری چند معیاره، چاپ اول، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود.
علاقه بند، علی(1371) مبانی و اصول مدیریت آموزشی، انتشارات بعثت، تهران.
عمید، حسین(1385) فرهنگ عمید، انتشارات امیر کبیر، تهران.
گلکار، محمد(1382) توسعه پایدار و محیط زیست در ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران.
مرکز آمار ایران، سرشماریهای عمومی نفوس و مسکن، سال 1390.
منظری توکلی، علیرضا، و همکاران(1391) توسعه عدالت آموزشی و پرورشی یا مجتمعهای آموزشی و پرورشی، مجموعه مقالات اولین همایش مجتمعهای آموزشی و پرورشی شهری.
موسوی، میرنجف(1382) سنجش درجه توسعهیافتگی نواحی ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامهریزی شهری، دانشگاه یزد، زمستان 1382.
میرغفوری، سیدحبیب الله و صدقی آرانی(1385) بررسی وضعیت توسعهیافتگی شهرستانهای استان یزد از نظر مؤلفههای اطلاع رسانی در سالهای 1384- 1380، فصلنامه کتابداری و اطلاع رسانی، شماره اول، جلد11.
نسترن، مهین(1382) تبیین فضایی و تحلیل پراکنش نماگرهای آموزشی(مطالعه موردی: مناطق شهری اصفهان)، مجله پژوهشی علوم انسانی دانشگاه اصفهان، شماره 15، صص 58-39.
نسترن، مهین؛ فتاحی، سارا(1388) سطحبندی شهرستانهای استان گلستان از نظر شاخصهای توسعهیافتگی با استفاده از روش تحلیل عاملی، فصلنامه جغرافیا و مطالعات محیطی، سال اول، شماره 1، پائیز 1388، صص56- 43.
نسترن، مهین؛ گنجعلی زاده، بهناز(1388) تحلیل درجه توسعهیافتگی شهرستانهای استان آذربایجان شرقی، فصلنامه ساخت شهر، شماره 12، صص 35- 25.
نقدی، اسدالله؛ صادقی، رسول(1385) حاشیه نشینی چالشی فراروی توسعه پایدار شهری با تأکید بر شهر همدان، فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی، سال پنجم، شماره 20، صص 233ـ213.
نقیزاده، محمد(1379) فرهنگ اسلامی و توسعه پایدار، فصلنامه مدیریت شهری، سال اول، شماره 3، پاییز1379.