Research Paper

The Role of Green Banking Driving and Enabling Factors in Implementing Green Banking Practices and Improving Bank Performance Sustainability: Evidence from Shahr Bank*

Melika Rajabi[1] , Saeed Motahari^*[2] , Samira Khadivi[3] , Azita Behbahani[4]

 

	10.22080/jsn. 10.22080/jsn.2026.30854.1136

Received: December 28, 2025 Accepted: May 25, 2026

Abstract The banking sector, as a key actor in sustainable development, can reduce the environmental impacts of economic activities by adopting green banking through environmentally friendly strategies, processes, and operations. This study aimed to develop and test a model examining the effects of green banking drivers and enablers on green banking implementation practices and, ultimately, on the sustainability of bank performance. The research was applied in purpose and descriptive-correlational in method. The statistical population included employees of Bank Shahr branches and headquarters in Tehran Province. Using Cochran’s formula and stratified sampling, 342 participants were selected. Data were collected through a researcher-made questionnaire and analyzed using Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM). The results showed that drivers of green banking implementation, with a path coefficient of 0.17 and an effect size of 0.16, and enablers of green banking implementation, with a path coefficient of 0.48 and an effect size of 0.19, had positive and significant effects on green banking practices. Green banking implementation practices also had a positive and significant effect on the sustainability of bank performance, with a path coefficient of 0.59 and an effect size of 0.52. In addition, the coefficient of determination was 0.37 for green banking practices and 0.35 for bank performance sustainability, indicating acceptable explanatory power of the model. Overall, the findings suggest that green banking not only reduces the environmental consequences of banking activities but also serves as a strategic tool for improving sustainable bank performance and advancing sustainable development.

Keywords: Green banking, environment, sustainable development, performance sustainability, Green Banking Practices,

 

Extended Abstract

1.     Introduction

 

Climate change, as one of the most pressing challenges of the contemporary era, has increasingly highlighted the need to reconsider the role of economic and financial institutions. In this context, green banking, by integrating environmental considerations into banking policies and processes, emerges as an effective tool for achieving sustainable development and mitigating environmental risks. The concept of green banking, from a sustainability perspective, encompasses three components: causal conditions (drivers and enablers), strategies (green banking practices), and outcomes (bank performance sustainability). Drivers of green banking implementation include environmental crisis and climate change, changing societal demands, public pressure on banks and banks' legal obligations, and enablers of green banking implementation include technology and innovation development, bank organizational capabilities, bank green infrastructure, and policymaking and supervision as conditions that have necessitated the implementation of green banking. If green banking implementation methods are applied, which include green human resource management, green management and leadership, green marketing, waste management, resource and energy management, green financing, green services and products, green processes, green strategy, and green customer management, they can lead to the emergence of sustainable bank performance outcomes in three dimensions of economic performance, social performance, and environmental performance. Despite the global expansion of this approach, the banking system in Iran still lacks a comprehensive and locally adapted model for the effective implementation of green banking. Therefore, identifying the factors influencing the adoption and execution of green banking, and elucidating its role in enhancing the sustainability of bank performance, constitute both a research and practical imperative.

2.     Research Methodology

This study is applied in terms of its objective and descriptive-correlational and survey-based in terms of methodology. The statistical population comprised the staff of branches and headquarters of Bank Shahr in Tehran Province. Using Cochran’s formula, a sample of 342 participants was selected through stratified random sampling. Data were collected using a researcher-developed questionnaire with a five-point Likert scale, and its validity and reliability were confirmed. To test the conceptual model and examine the relationships among variables, Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) was employed using Smart PLS software.

3.     Research Findings

Based on the findings, within the category of green banking implementation conditions, the component of “technology development and innovation” is in a more favorable position compared to other conditions. In contrast, the component of “green banking infrastructure” indicates weaknesses and insufficiencies in the infrastructure related to green banking implementation—an issue that can pose a significant barrier to the effective adoption of this approach. Regarding the methods of green banking implementation, the results also show that “waste management” is in a relatively better state compared to other methods, and Shahr Bank has demonstrated acceptable performance in this area. However, the low score of the “green processes” component reflects weaknesses in greening the bank’s internal processes, highlighting the necessity for a review of the bank’s operations, guidelines, and organizational structure. Furthermore, in evaluating the outcomes of green banking implementation, the high score of the “environmental performance” component indicates the positive impact of the bank’s actions in reducing environmental effects and improving related indicators. Nevertheless, the status of the “social performance” indicator is less satisfactory, suggesting that the bank’s initiatives in social responsibility and community engagement require strengthening and more targeted planning. Based on the obtained results, it can be concluded that the drivers of green banking implementation have a positive and significant effect on the adoption of green banking practices, with a path coefficient of 0.17. An increase in these drivers is associated with a higher likelihood of adopting green banking practices. Similarly, the enablers of green banking implementation exert a positive and significant impact on the adoption of green banking practices, with a path coefficient of 0.48, indicating that strengthening these enablers enhances the probability of implementation. Finally, the adoption of green banking practices has a positive and significant effect on bank performance sustainability, with a path coefficient of 0.59, suggesting that greater implementation of green banking practices leads to improved sustainability in bank performance.

4.     Conclusion

The findings of the study indicate that green banking is a systematic and multidimensional process that, through the simultaneous influence of external drivers, internal enablers, and the implementation of green banking practices, leads to the economic, environmental, and social sustainability of bank performance. Environmental pressures and regulatory requirements serve as change drivers, while enablers such as technology, infrastructure, and organizational capabilities provide the necessary conditions for the practical implementation of green banking. The results confirm that the systematic adoption of green banking practices is not only a social responsibility but also an effective strategy for enhancing productivity, managing risk, and improving the competitive position of banks. By presenting and validating an integrated model, this study offers a practical framework for policymakers and banking managers and underscores the necessity of institutionalizing green banking to achieve sustainable bank performance.

Funding

There is no funding support.

Authors’ Contribution

Authors contributed equally to the conceptualization and writing of the article. All of the authors approved the content of the manuscript and agreed on all aspects of the work

Conflict of Interest

Authors declared no conflict of interest.

Acknowledgments

We are grateful to all the persons for scientific consulting in this paper.

 

 

 

 

علمی پژوهشی

 

نقش عوامل پیشران و توانمندساز در اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز و بهبود پایداری عملکرد بانک: شواهدی از بانک شهر *

 

ملیکا رجبی[1] ، سعید مطهری[2] ، سمیرا خدیوی[3] ، آزیتا بهبهانی[4]
10.22080/jsn.2026.30854.1136

تاریخ دریافت: 07/10/1404 تاریخ پذیرش: 0410/03/1405

چکیده زمینه و هدف: بخش بانکی به‌عنوان یکی از بازیگران کلیدی در تحقق توسعۀ پایدار می‌تواند با به‌کارگیری رویکرد بانک­داری سبز، از طریق استراتژی‌ها، فرآیندها و عملیات سازگار با محیط ‌زیست، نقش مهمی در کاهش آثار زیست‌محیطی فعالیت‌های اقتصادی ایفا کند. پژوهش حاضر با هدف تدوین و آزمون مدل علی تأثیر محرک‌ها و توانمندسازهای بانک­داری سبز بر شیوه‌های اجرای بانک­داری سبز و درنهایت پایداری عملکرد بانک انجام شد. روش‌شناسی: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش توصیفی ـ همبستگی است که داده‌های آن از طریق پیمایش گردآوری شد. جامعۀ آماری شامل کارکنان شعب و ستاد بانک شهر در استان تهران بود که با استفاده از فرمول کوکران و روش نمونه‌گیری طبقه‌ای، 342 نفر به‌عنوان نمونه انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها پرسش­نامۀ محقق‌ساخت بود و تحلیل داده‌ها با استفاده از مدل‌یابی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی PLS-SEM)) انجام شد. یافته‌ها: نتایج نشان داد محرک‌های اجرای بانک­داری سبز با ضریب مسیر 17/0 و اندازۀ اثر 16/0 و توانمندسازهای اجرای بانک­داری سبز با ضریب مسیر 48/0 و اندازۀ اثر 19/0 تأثیر مثبت و معناداری بر شیوه‌های اجرای بانک­داری سبز دارند. همچنین شیوه‌های اجرای بانک­داری سبز با ضریب مسیر 59/0 و اندازۀ اثر 52/0 تأثیر مثبت و معناداری بر پایداری عملکرد بانک دارد. علاوه بر این، مقدار ضریب تعیین برای متغیر شیوه‌های اجرای بانک­داری سبز برابر با 37/0 و برای پایداری عملکرد بانک برابر با 35/0 به ‌دست آمد که بیان­گر قدرت تبیین مناسب مدل پژوهش است. نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد بانک­داری سبز علاوه بر کاهش پیامدهای زیست‌محیطی فعالیت‌های بانکی، می‌تواند به‌عنوان ابزاری راهبردی برای ارتقاء پایداری عملکرد بانک‌ها و تحقق توسعۀ پایدار مورد توجه قرار گیرد. پیشنهادات: پیشنهاد می‌شود مدیران بانکی با تقویت زیرساخت‌های سازمانی، آموزش کارکنان و توسعۀ سیاست‌های حمایتی، زمینۀ گسترش شیوه‌های بانک­داری سبز را در نظام بانکی فراهم کنند.

کلیدواژه‌ها: بانک­داری سبز، محیط زیست، توسعۀ پایدار، پایداری عملکرد، شیوه‌های بانک­داری سبز.

 

 

 

 

1      مقدمه

تغییر اقلیم به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های قرن حاضر شناخته می‌شود (Abbass et al., 2022). این پدیده عمدتاً ناشی از افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای در جو زمین است (Irfan et al., 2024; Haldar et al., 2023). پیامدهای تغییر اقلیم شامل گرمایش جهانی، افزایش دمای متوسط زمین و تغییرات شدید در الگوهای بارندگی است (Bolan et al., 2024). براساس گزارش هیأت بین‌ دولتی تغییر اقلیم (IPCC, 2022)، تقریباً تمامی مناطق جهان در معرض آثار این پدیده قرار گرفته‌اند و انتظار می‌رود شدت و فراوانی رویدادهای اقلیمی در سال‌های آینده افزایش یابد. تداوم این روند می‌تواند پیامدهای زیست‌محیطی گسترده و حتی فاجعه‌آمیزی به همراه داشته باشد (Beenes et al., 2023). در این میان، یکی از صنایعی که باید مسؤولیت اجتماعی و زیست‌محیطی خود را مورد توجه قرار دهد، بانک­داری است (Asgarnezhad Nouri et al., 2024). بانک‌ها به­عنوان یکی از اجزای اصلی و با اهمیت در سیستم اقتصادی می‌توانند از طریق استراتژی‌های سازگار با محیط زیست بر رشد اقتصادی و درنهایت توسعۀ پایدار تأثیر بگذارند (Habib & Asif, 2025). ادغام ملاحظات زیست‌محیطی در عملیات بانکی و فرآیندهای تصمیم‌گیری، به­عنوان بخشی از مجموعه سیاست‌های اقتصادی و مالی در مسیر توسعۀ پایدار است که امروزه از آن به­عنوان "بانک­داری سبز" تعبیر می‌شود (Prabhu et al., 2023).

محرک‌های متنوعی در مقیاس جهانی وجود دارند که نیاز به اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز را ایجاد می‌کنند (Hussain et al., 2024) و همچنین، توانمندسازهای متعددی هستند که اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز را تسهیل و تسریع می‌کنند (Abdalmajeed Alsmadi & Al-Omoush, 2025). محرک‌های بانک­داری سبز عوامل بیرونی و محیطی هستند که بانک‌ها را وادار می‌کنند برای کاهش ریسک، پاسخ­گویی به جامعه و رعایت قوانین، سیاست‌ها و شیوه‌های خود را به سمت سبز شدن تغییر دهند (Aslam & Jawaid, 2023). توانمندسازهای بانک­داری سبز مجموعه‌ای از عوامل مقرراتی، فناورانه، سازمانی و زیرساختی هستند که گذار بانک‌ها را به شیوه‌های پایدار تسریع می‌کنند (Tanchangya et al.  2025).

بانک­داری سبز نقش اساسی در تلاش‌های جهانی برای حل بحران محیط زیست و تغییر اقلیم ایفا می‌کند (Bukhari et al., 2023) و بانک‌ها می‌توانند با بهره‌برداری از این فرصت‌ها به اهداف پایداری کمک کنند (Mirza et al., 2023). از سوی دیگر، سرمایه‌گذاری اولیه در طرح‌های سبز یا پایدار ممکن است با هزینه‌های کوتاه‌مدت همراه باشد. با این حال، پژوهش‌ها نشان می‌دهد که اقدامات بانک­داری سبز در بلندمدت می‌تواند مزایای قابل ‌توجهی ایجاد کند. این سرمایه‌گذاری‌ها از طریق افزایش کارایی، کاهش هزینه‌ها و تقویت مدیریت ریسک، به بهبود عملکرد و پایداری بانک‌ها کمک می‌کنند (Park & Kim, 2020). بانک­داری سبز همچنین می‌تواند زمینۀ دسترسی به بازارها و فرصت‌های تجاری جدید را فراهم کند؛ زیرا تقاضا برای محصولات و خدمات مالی پایدار در حال افزایش است (Bukhari et al., 2019). افزون بر این، برخی مشتریان در تعاملات و تصمیم‌های تجاری خود، پایداری و ملاحظات اخلاقی و اجتماعی را در اولویت قرار می‌دهند (Khattak & Saiti, 2021).

امروزه، بزرگ‌ترین بانک‌ها به­طور فزاینده‌ای از نقش خود در کاهش تغییرات آب­وهوایی آگاه شده‌اند. گزارش «وضعیت بانک‌های سبز 2025» که حاصل همکاری ابتکار سیاست‌گذاری اقلیمی[5]، شورای دفاع از منابع طبیعی[6] و سازمان‌های دیگر است، نشان می‌دهد تعداد و نفوذ بانک‌های سبز در حال افزایش است. اما با وجود این پیشرفت‌ها، بسیاری از بانک‌های سبز همچنان با محدودیت‌هایی مانند دسترسی ناکافی به سرمایه، چارچوب‌های مقرراتی ناکامل و کمبود ظرفیت مواجه‌اند. گزارش، تأکید می‌کند موفقیت بانک‌های سبز به توانایی آن‌ها در دست­یابی هم­زمان به پایداری مالی، زیست‌محیطی و اجتماعی وابسته است (Tandon et al., 2025). آشر (Usher, 2022) معتقد است پایدار شدن عملکرد مستلزم آن است که بانک‌ها، بیمه‌گران و سرمایه‌گذاران مدل‌های تجاری خود را دوباره طراحی کنند. تشدید بحران‌های محیط‌ زیستی، گسترش تغییرات اقلیمی و افزایش تقاضای جامعه برای فعالیت‌های اقتصادی مسؤولانه، ضرورت بازنگری در نقش نهادهای مالی را بیش از پیش نمایان ساخته است.

در کشور ایران، یکی از مؤسسات مالی پیشرو در زمینۀ بانک­داری سبز، بانک شهر است. گسترش و توسعۀ خدمات بانک­داری الکترونیک، راه‌اندازی پیشخوان‌های شهرنت، توسعۀ خدمات کارت‌های شهروندی با هدف کاهش مصرف کاغذ، کاهش قطع درختان، کاهش رفت و آمد فیزیکی مشتریان به شعب بانکی و در نتیجه صرفه‌جویی در مصرف سوخت و کاهش حجم ترافیک و مواردی از این دست همگی بانک شهر را در زمرۀ سازمان‌های دوستدار محیط زیست قرار داده است، اما شواهد نشان می‌دهد بانک شهر با وجود انجام اقداماتی در جهت سازگاری با محیط زیست و سبز شدن، از الگوی مناسبی برای اتخاذ شیوه‌های بانک­داری سبز برخوردار نیست. به­طورکلی باید گفت، با وجود اهمیت مفهوم بانک­داری سبز و گسترش توجه جهانی به آن، نظام بانکی ایران هنوز فاقد مدلی جامع، یکپارچه و بومی برای تحقق این رویکرد است. نبود چارچوبی مشخص برای درک تعامل عوامل و شرایط تأثیرگذار بر اجرای بانک­داری سبز، موجب شده است تلاش‌های پراکنده بانک‌ها در حوزۀ محیط‌ زیست به اثربخشی لازم نرسد. برای بسیاری از بانک‌ها روشن نیست که کدام عوامل می‌توانند پذیرش و اجرای رویکردهای سبز را تسهیل کنند و این شیوه‌ها تا چه حد می‌توانند به بهبود پایداری عملکرد بانک منجر شوند.

با وجود گسترش مطالعات مربوط به بانک­داری سبز در سال‌های اخیر، بخش قابل‌ توجهی از پژوهش‌های پیشین عمدتاً بر بررسی شیوه‌های اجرای بانک­داری سبز و پیامدهای کلی بانک­داری سبز تمرکز داشته‌اند. همچنین در بسیاری از این مطالعات، عوامل مؤثر بر استقرار بانک­داری سبز به‌صورت پراکنده بررسی شده و کم­تر به تحلیل هم­زمان محرک‌ها، توانمندسازها، شیوه‌های اجرایی و پیامدهای بانک­داری سبز در قالب یک چارچوب منسجم پرداخته شده است. از سوی دیگر، در مطالعات داخلی نیز اگرچه به موضوع بانک­داری سبز توجه شده، اما اغلب پژوهش‌ها به بررسی مفهومی موضوع یا شناسایی برخی ابعاد بانک­داری سبز محدود بوده و رابطۀ نظام‌مند میان مفاهیم در بانک‌ها کم­تر مورد بررسی تجربی قرار گرفته است.

بنابراین، شکاف اصلی پژوهش حاضر در تبیین یک چارچوب تحلیلی منسجم برای بررسی هم­زمان نقش عوامل پیشران و توانمندساز در شکل‌گیری شیوه‌های بانک­داری سبز و تأثیر آن‌ها بر پایداری عملکرد بانک است. افزون بر این، تمرکز بر بانک شهر به‌عنوان یکی از بانک‌های فعال در حوزۀ خدمات نوین بانکی در ایران، امکان ارائۀ شواهد تجربی را در بستر نظام بانکی کشور فراهم می‌کند. بر اساس این، پژوهش حاضر تلاش می‌کند با بهره‌گیری از مدل‌یابی معادلات ساختاری، روابط میان این متغیرها را بررسی کرده و شواهدی تجربی برای تبیین نقش بانک­داری سبز در ارتقاء پایداری عملکرد بانک ارائه دهد. هدف این تحقیق فراهم‌کردن شواهد علمی برای کمک به تصمیم‌گیران بانکی است تا بتوانند مسیر گذار به بانک­داری سبز را اثربخش‌تر طراحی کرده و به اهداف پایداری در سطح سازمانی و ملی نزدیک‌تر شوند.

 

2      مبانی نظری

2.1      ادبیات تحقیق

بانک­داری سبز: بانک­داری سبز به‌عنوان پاسخی به افزایش آگاهی نسبت به ضرورت توسعۀ پایدار و حفاظت از محیط ‌زیست در بخش مالی مطرح شده است (Zhang et al., 2022). این رویکرد نوآورانه بر ادغام ملاحظات زیست‌محیطی و اجتماعی در عملیات و خدمات بانکی با هدف کاهش پیامدهای تغییرات اقلیمی و حمایت از توسعۀ پایدار تأکید دارد (Vinoth et al., 2021). در این چارچوب، بانک‌ها می‌توانند از طریق تأمین مالی پروژه‌های سبز، ترویج رفتارهای پایدار و اجرای سیاست‌های سازگار با محیط ‌زیست، نقش مهمی در کاهش چالش‌های زیست‌محیطی ایفا کنند (Setyorini & Hakam, 2025). بانک­داری سبز این پتانسیل را دارد که چشم‌انداز مالی را متحول و یک تغییر پارادایم به سمت آگاهی زیست‌محیطی، مسؤولیت اجتماعی و پایداری بلندمدت را تقویت کند. این دگرگونی نه­تنها منافع ملموسی برای محیط زیست و جامعه به همراه خواهد داشت، بلکه فرصت‌های جدیدی را برای مؤسسات مالی ایجاد می‌کند تا در بازار جهانی رقابتی و آگاه از محیط‌زیست رشد کنند (Hadi et al., 2023).

پایداری عملکرد بانک: خط پایین[7]، اصطلاحی است که به‌عنوان معیاری برای ارزیابی وضعیت مالی و سودآوری یک کسب‌وکار به‌کار می‌رود (Slaper & Hall, 2011). با این حال، افزایش نگرانی‌های زیست‌محیطی و اجتماعی سبب شده است سازمان‌ها برای پاسخ­گویی به انتظارات ذی‌نفعان، پایداری عملکرد را نیز مدنظر قرار دهند (Kovilage, 2021). پایداری به‌طورکلی به توانایی یک جامعه، اکوسیستم یا هر سیستم برای تداوم فعالیت در بلندمدت بدون تحلیل رفتن منابع وابسته به آن اشاره دارد (Hariram et al., 2023). در این راستا، رویکرد سه­گانۀ خط پایین[8] مطرح شد که فراتر از شاخص‌های مالی، سه بعد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی را در ارزیابی عملکرد سازمان در نظر می‌گیرد (Zhou et al. 2020). این رویکرد سازمان‌ها را به اتخاذ تصمیم‌هایی تشویق می‌کند که علاوه بر منافع اقتصادی، پایداری بلندمدت و منافع ذی‌نفعان را نیز مدنظر قرار دهد (Guang-Wen and Siddik, 2022). استراتژی پایداری عملکرد یک کسب­وکار به­عنوان استراتژی با هدف دست­یابی به رفاه اقتصادی بلندمدت، پایداری بوم­شناختی و ثبات اجتماعی برای سازمان و اعضای آن تعریف می‌شود (Zimmermann, 2019). بر اساس این، پایداری عملکرد به ارزیابی عملکرد سازمان در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی با هدف دست­یابی به توسعۀ پایدار اشاره دارد (Malsha et al., 2020).

محرک‌های بانک­داری سبز: اتخاذ شیوه‌های بانک­داری سبز تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل بیرونی مانند دولت، جامعه، سرمایه‌گذاران، مشتریان، تأمین‌کنندگان و کارکنان قرار دارد که از آن‌ها به‌عنوان محرک‌های بانک­داری سبز یاد می‌شود (Wang et al., 2024). چوما (Chuma, 2024) و بانسال و همکاران (Bansal et al., 2024) محرک‌های بانک­داری سبز را فشارهایی بیرونی تعریف کردند که بانک‌ها را به سمت اجرای طرح‌های سازگار با محیط زیست سوق می‌دهد. به‌طورکلی، محرک‌های بانک­داری سبز شامل مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، قانونی و زیست‌محیطی هستند که بانک‌ها را به بازنگری در سیاست‌ها، فرآیندها و عملکردهای خود با هدف ارتقاء پایداری محیط ‌زیستی ترغیب یا ملزم می‌کنند.

 (Wang et al., 2024).

توانمندسازهای بانک­داری سبز: از سوی دیگر، یکی از موضوعات مهم در بانک­داری سبز، شناسایی عواملی است که اجرای مؤثر و پایدار آن را تسهیل می‌کنند. بانک‌ها برای پیاده‌سازی موفق بانک­داری سبز به مجموعه‌ای از ابزارها و ظرفیت‌ها نیاز دارند که از آن‌ها با عنوان «توانمندسازهای بانک­داری سبز» یاد می‌شود (Cheung et al., 2022). از دید بهتناگار و شارما (Bhatnagar & Sharma, 2022) توانمندسازهای بانک­داری سبز، عواملی هستند که جریان کارآمد اقدامات و خدمات را در فرآیند بانک­داری سبز ممکن می‌کند. توانمندسازهای بانک­داری سبز به­واسطۀ شیوه‌های بانک­داری سبز بر عملکرد بانک­داری سبز اثر دارند. برخلاف محرک‌ها که ماهیتی بیرونی دارند، توانمندسازها بیشتر به ظرفیت‌ها، زیرساخت‌ها و حمایت‌های داخلی یا نهادی اشاره دارند که زمینۀ اجرای پایدار شیوه‌های بانک­داری سبز را فراهم می‌کنند. همچنین، پژوهش‌ها نشان می‌دهد توانمندسازهای بانک­داری سبز از طریق شیوه‌های بانک­داری سبز بر عملکرد بانک اثرگذار هستند (Abdul Basit et al., 2024).

 

شیوه‌های بانک­داری سبز: سبز شدن سازمان، مستلزم سبز شدن تمامی ابعاد، ازجمله مدیریت منابع انسانی، فرآیندها و استراتژی‌ها است. شیوه‌های بانک­داری سبز، رویکردها، فرآیندها و ابتکارات خاصی هستند که مؤسسات مالی برای ترویج پایداری و شیوه‌های مسؤولیت‌پذیر محیطی در عملیات و خدمات خود استفاده کرده‌اند (Park and Kim, 2020). هدف این طرح‌ها بهبود نتایج زیست‌محیطی با ترکیب عوامل محیطی در عناصر مختلف بانک­داری است. شیوه‌های بانک­داری سبز توسط محققان به چهار دسته تقسیم شده‌اند، به­عنوان مثال، شیوه‌های مربوط به کارکنان و رهبری (Kala, 2020)، شیوه‌های مرتبط با سیاست و استراتژی (Chen et al., 2022)، شیوه‌های مربوط به عملیات، خدمات و فرآیندها (Aslam and Jawaid, 2022; Bukhari et al., 2023) و شیوه‌های مرتبط با مشتری (Chen et al., 2022; Rehman et al., 2021). تحقیقات نشان می‌دهد که بانک‌هایی که از شیوه‌های بانک­داری سبز استفاده می‌کنند اغلب از نظر پایداری بهتر عمل می‌کنند، بنابراین برای بانک‌ها مهم است که این شیوه‌ها را هنگام توسعۀ استراتژی‌های پایداری خود در نظر بگیرند (Zheng et al., 2021).

 

2.2      پیشینۀ تحقیق

مطالعات مختلف طی سال‌های اخیر بر اهمیت فزایندۀ بانک­داری سبز و نقش آن در بهبود عملکرد زیست‌محیطی و مالی بانک‌ها تأکید کرده‌اند. تکین (Tekin, 2025) نشان می‌دهد بانک‌های ترکیه با بهره‌گیری از استراتژی‌هایی مانند ارائۀ محصولات تأمین مالی سبز، گزارش‌دهی، پایش انتشار کربن و بهینه‌سازی مصرف انرژی در مسیر دست­یابی به کربن خنثی حرکت می‌کنند. ستیورینی و حکم (Setyorini & Hakam, 2025) در اندونزی نیز ارتباط قوی میان عملیات بانک­داری سبز و عملکرد محیطی را تأیید کرده و تأمین مالی سبز را عامل میانجی مهمی معرفی می‌کنند. لاعلام و همکاران (Laallam et al., 2025) دریافتند که شیوه‌های عملیاتی و سیاست‌گذاری بیشترین تأثیر را بر بهبود عملکرد زیست‌محیطی دارند؛ درحالی­که اقدامات مربوط به کارکنان و مشتریان اثر محدود یا حتی منفی نشان می‌دهد؛ همچنین هم­سویی بالایی میان طرح‌های سبز ملی و پذیرش بانک­داری سبز در عربستان گزارش شده است. در هند، ناجینا (Nagina, 2025) نشان داد که اعتبارات و سرمایه‌گذاری‌های سبز و تأمین مالی کربن با جریان مالی بانک‌ها رابطۀ معناداری دارند، اما بیمه و اوراق بهادار سبز تأثیر اندکی بر آن دارند. نتایج مانداجی و همکاران (Mandagie et al., 2024) در اندونزی بیان­گر آن است که شیوه‌های مرتبط با مشتریان، کارکنان و عملیات می‌توانند عملکرد زیست‌محیطی بانک‌ها را بهبود دهند، اما سیاست‌گذاری‌ها چنین اثری ندارند. کومار و همکاران (Kumar et al., 2024) نیز تأکید می‌کنند که نقش کارکنان، مدیریت ارشد، عملیات و سیاست‌ها در ارتقاء عملکرد مالی و پایداری بسیار پررنگ است و در مقابل، اقدامات مشتری‌محور تأثیر ناچیزی دارند؛ همچنین تأمین مالی سبز نقش تعیین‌کننده‌ای در پایداری بانک‌ها ایفا می‌کند. سیسوانتی و همکاران (Siswanti et al., 2024) تحول دیجیتال را عامل تقویت عملکرد مالی بانک‌های سبز معرفی کرده‌اند و یافته‌های جیان و شارما (Jain & Sharma, 2023) نشان می‌دهد که بانک­داری سبز موجب ارتقاء کارایی عملیاتی، افزایش منابع مالی پروژه‌های سبز، بهبود عملکرد زیست‌محیطی و رشد سودآوری بانک‌ها می‌شود.

در پژوهش‌های داخلی، تمرکز عمده بر شناسایی عوامل اثرگذار بر بانک­داری سبز و تبیین مدل‌های مناسب برای توسعۀ آن در نظام بانکی ایران بوده است. حمیدیاسر و همکاران (Hameed Yasir et al., 2025) نشان دادند که کیفیت خدمات فناوری شامل: قابلیت اطمینان، ملموسات، پاسخ­گویی، همدلی و اطمینان، به‌طور معناداری رضایت مشتریان از بانک­داری سبز را افزایش داده و درنهایت نقش پیشگیرانه‌ای در کاهش بحران‌های بانکی ایفا می‌کند. قلیچ (Qelich, 2024) نیز عوامل مؤثر بر گرایش بانک‌ها به بانک­داری سبز را در چهار دستۀ اقتصادی، ساختاری، مدیریتی و اجتماعی طبقه‌بندی کرده است. زادفلاح و همکاران (ZadFallah et al., 2024) با تکیه بر بانک­داری اخلاقی و مسؤولیت اجتماعی، مدلی برای بانک­داری سبز ارائه کردند که در آن اقدامات مدیریتی و حفاظت محیط‌ زیست به‌عنوان مقولۀ محوری شناخته شده و تحت تأثیر عواملی نظیر بازاریابی، فناوری‌های نوین، حمایت و قوانین حاکمیتی، عوامل فردی و سازمانی، شرایط محیطی و عوامل بین‌المللی قرار می‌گیرد. این مدل راهبردهایی همچون بازنگری اسناد بالادستی و فرهنگ‌سازی را پیشنهاد می‌کند که درنهایت به بهبود عملکرد منجر می‌شود. جعفری گرجی و همکاران (Jafari gorji et al., 2023) مجموعه‌ای از شرایط علّی، زمینه‌ای و مداخله‌گر را برای توسعۀ پایدار بانکی در بانک‌های دولتی ایران با تأکید بر بانک­داری سبز شناسایی کردند. عوامل انسانی، حفظ منابع طبیعی، بازسازی فرهنگی، شایسته‌سالاری مدیریتی، تحلیل محیط سرمایه‌گذاری و نیز نقش نظام‌های حقوقی، سیاسی و مالی در این چارچوب برجسته شده است. استراتژی‌های برآمده نیز شامل تحلیل استراتژیک، تأمین مالی مشارکتی، بهبود شرایط سیاسی و کنترل ریسک برای جذب سرمایه‌گذاری است. حجاران و همکاران (Hajaran et al., 2022) عواملی نظیر کیفیت و نوآوری محصول، شرایط تقاضا، نوآوری زیست‌محیطی و مشارکت مشتری را در فرآیند نوآوری سبز به‌عنوان مهم‌ترین مؤلفه‌های مؤثر بر توسعۀ مدل‌های بانک­داری سبز نوآورانه با رویکرد اخلاق زیستی و ایجاد مزیت رقابتی پایدار معرفی می‌کنند.

بررسی مطالعات پیشین نشان می‌دهد که پژوهش‌های انجام‌شده در حوزۀ بانک­داری سبز عمدتاً بر سه محور اصلی متمرکز بوده‌اند: نخست، بررسی آثار بانک­داری سبز بر عملکرد زیست‌محیطی و مالی بانک‌ها؛ دوم، شناسایی عوامل و الزامات مؤثر بر استقرار بانک­داری سبز و سوم، ارائۀ مدل‌ها و راهبردهای توسعۀ بانک­داری سبز در نظام بانکی. نتایج اغلب این مطالعات بیان­گر آن است که اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز می‌تواند به بهبود عملکرد مالی، ارتقاء کارایی عملیاتی، تقویت مسؤولیت‌پذیری زیست‌محیطی و افزایش پایداری سازمانی منجر شود.

با وجود این، بررسی ادبیات پژوهش نشان می‌دهد که مطالعات پیشین عمدتاً هریک بخشی از موضوع را به‌صورت مجزا بررسی کرده‌اند. برخی پژوهش‌ها صرفاً بر پیامدهای بانک­داری سبز تمرکز داشته‌اند و برخی دیگر تنها به شناسایی عوامل مؤثر بر توسعۀ آن پرداخته‌اند. همچنین در بسیاری از مطالعات، نقش هم­زمان عوامل پیشران و توانمندسازهای بانک­داری سبز در شکل‌گیری شیوه‌های اجرایی بانک­داری سبز و تأثیر آن بر پایداری عملکرد بانک کم­تر به‌صورت یک مدل یکپارچه و تجربی مورد آزمون قرار گرفته است. افزون بر این، در مطالعات داخلی نیز بیشتر رویکردها ماهیتی مفهومی، اکتشافی یا کیفی داشته و پژوهش‌های کمی مبتنی بر مدل‌یابی روابط میان این متغیرها در بستر نظام بانکی ایران محدود است.

بر اساس این، پژوهش حاضر تلاش می‌کند با ارائۀ یک چارچوب منسجم، ارتباط میان عوامل پیشران و توانمندساز، شیوه‌های اجرای بانک­داری سبز و پایداری عملکرد بانک را به‌صورت هم­زمان بررسی کند. در همین راستا، فرضیه‌های پژوهش بر مبنای نتایج مطالعات پیشین و خلأهای شناسایی‌شده تدوین شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که انتظار می‌رود عوامل پیشران و توانمندسازهای بانک­داری سبز بر شیوه‌های اجرای آن تأثیر مثبت داشته باشند و شیوه‌های اجرای بانک­داری سبز نیز موجب ارتقاء پایداری عملکرد بانک شوند.

 

2.3      چارچوب نظری و فرضیه‌ها

 چارچوب نظری پژوهش حاضر از نظریۀ "بانک­داری سبز با رویکرد پایداری" رجبی و همکاران (Rajabi et al., 2025) برگرفته شده است. بر اساس این نظریه، مفهوم بانک­داری سبز با رویکرد پایداری شامل سه جز شرایط علّی (محرک‌ها و توانمندسازها)، راهبردها (شیوه‌های بانک­داری سبز) و پیامدها (پایداری عملکرد بانک) است. محرک‌های اجرای بانک­داری سبز شامل بحران محیط زیست و تغییرات اقلیمی، تقاضای تغییریافتۀ جامعه، فشار عمومی بر بانک‌ها و تکالیف قانونی بانک‌ها و توانمندسازهای اجرای بانک­داری سبز شامل توسعۀ فناوری و نوآوری، قابلیت‌های سازمانی بانک، زیرساخت سبز بانک و سیاست­گذاری و نظارت به­عنوان شرایط، موجب ضرورت یافتن اجرای بانک­داری سبز گردیده‌اند. در صورت به‌کارگیری شیوه‌های اجرای بانک­داری سبز که شامل مدیریت منابع انسانی سبز، مدیریت و رهبری سبز، بازاریابی سبز، مدیریت پسماند، مدیریت منابع و انرژی، تأمین مالی سبز، خدمات و محصولات سبز، فرآیندهای سبز، استراتژی سبز، مدیریت مشتری سبز هستند، می‌تواند منجر به ظهور پیامد پایداری عملکرد بانک در سه بعد عملکرد اقتصادی، عملکرد اجتماعی و عملکرد زیست محیطی گردد. این نظریه با تأکید بر روابط علت و معلولی بین شرایط، شیوه‌ها و پیامدها، چارچوبی نظری برای درک و تحلیل بانک­داری سبز ارائه می‌دهد و می‌تواند به­عنوان مبنایی برای پژوهش‌های تجربی و توسعۀ راهکارهای عملی در این حوزه مورد استفاده قرار گیرد. در ادامه براساس روابط علی ارائه­شده در این نظریه، فرضیه‌ها تدوین و مدل مفهومی پژوهش حاضر طراحی شد.

محرک‌ها و شیوه‌های بانک­داری سبز: تغییرات سریع و شدید اقلیمی باعث برهم خوردن اکوسیستم‌ها در بسیاری از مناطق جهان شده و تأثیر مستقیمی بر تنوع زیستی، کشاورزی، جنگل­داری، منابع آب و سلامت انسان‌ها دارد. گلاوینا و همکاران (Glavina et al., 2025) بر این باور است که برای پیشگیری از پیامدهای زیان‌بار تغییرات اقلیمی، توسعۀ پایدار در تمامی بخش‌های اقتصادی ضروری است. در این زمینه، بانک­داری سبز به‌عنوان یک راهکار نوظهور مطرح شده که با ادغام ملاحظات زیست‌محیطی در فعالیت‌های مالی می‌تواند به کاهش ردپای کربن و ارتقاء پایداری کمک کند (Saif-Alyousfi & Alshammari, 2025). هم­زمان، تغییرات ارزش‌ها و تقاضای جامعه نیز نقش مهمی در شکل‌گیری بانک­داری سبز ایفا می‌کند. افزایش نابرابری، بی‌ثباتی اقتصادی و تهدیدهای زیست‌محیطی باعث شده شهروندان به دنبال تغییرات اجتماعی و اقتصادی باشند که این امر تقاضا برای اصلاحات اقتصادی سبز و توجه به مسائل پایداری را افزایش داده است. نگرانی‌های محیط ‌زیستی همچنین رفتار مصرف‌کنندگان را تحت تأثیر قرار داده و بخش قابل توجهی از آن‌ها حاضرند برای محصولات و خدمات پایدار هزینۀ بیشتری پرداخت کنند (Bag et al., 2020). این روند نشان‌دهندۀ تغییر اساسی در ارزش‌ها و ترجیحات جامعه نسبت به پایداری است و بانک‌ها را ملزم به پاسخ­گویی به این تقاضای اجتماعی می‌کند (Siankwilimbaet al., 2025).

فشار عمومی و ذی­نفعان نیز از نیروهای محرک اصلی در تغییر شیوه‌های بانک­داری محسوب می‌شود (Sharma & Roy, 2021). در گذشته، اثرات بانک‌ها بر محیط زیست عمدتاً غیرمستقیم دیده می‌شد، اما با شناسایی تأثیرات غیرمستقیم و انتشار استانداردها و پروتکل‌های بین‌المللی، فشار ذی­نفعان برای پیاده‌سازی بانک­داری پایدار افزایش یافته است (Akomea-Frimpong et al., 2022). پژوهش جیلانی و همکاران (Jillani et al., 2024) نشان می‌دهد که فشار از سوی گروه‌های ذی­نفع و سازمان‌های بین‌المللی تأثیر مستقیمی بر اتخاذ سیاست‌های بانک­داری سبز دارد. علاوه بر این، فشار اجتماعی نقش مهمی در دست­یابی سازمان‌ها به رشد و توسعۀ پایدار ایفا می‌کند. تکالیف قانونی نیز بانک‌ها را ملزم به رعایت ملاحظات زیست‌محیطی کرده است. نهادهای مالی در مواجهه با فعالیت‌های زیست‌محیطی ناپایدار با ریسک قانونی و اعتباری بالاتری روبه‌رو هستند که ممکن است به افزایش ریسک سیستمیک منجر شود. نورسهلا و همکاران (Nursahla et al., 2023) بر اساس این، قانون‌گذاران، بانک‌ها را موظف کرده‌اند تا دستورالعمل‌های نظارتی را رعایت کرده و ملاحظات پایداری را در فرآیندهای اعطای وام، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری ادغام کنند. ازآنجاکه بانک‌ها در ارائۀ تسهیلات به فعالان اقتصادی و پذیرش سپرده‌ها نقش محوری دارند، می‌توانند فعالیت‌های سایر بازیگران شبکۀ اقتصادی را تحت تأثیر قرار داده و جهت‌دهی کنند.

بر اساس این، فرضیۀ اول تحقیق عبارت است از:

H1. محرک‌های اجرای بانک­داری سبز بر اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز، تأثیر مثبت و معناداری دارند.

توانمندسازها و شیوه‌های بانک­داری سبز: با تشدید تمرکز نهادهای نظارتی جهان بر مسائل زیست‌محیطی، بانک‌ها با فشار روزافزونی برای توجه بیشتر به پایداری مواجه شده‌اند. برای نمونه، کمیسیون بورس و اوراق بهادار[9] ایالات متحده در سال 2022 برای نخستین‌بار برخی مؤسسات مالی را به دلیل شست‌وشوی سبز جریمه کرد و این اقدام نشان‌دهندۀ افزایش نظارت بر فعالیت‌های بانکی است. الزامات سخت‌گیرانۀ گزارش‌دهی ممکن است بانک‌ها را ملزم سازد تا تأثیرات زیست‌محیطی پرتفوی وام‌دهی و سرمایه‌گذاری‌های خود را به‌طور کامل افشا کنند. قوانین و دستورالعمل‌های جدید یا پیشنهادی زیست‌محیطی قطعاً چالش‌های مهمی برای انطباق بانک‌ها ایجاد خواهند کرد، اما در عین حال فرصت‌هایی برای همکاری و ایجاد معیارهای روشن فراهم می‌کنند که می‌تواند مؤسسات مالی را به سمت اقدامات مؤثرتر و سازگارتر با محیط زیست هدایت کند. در کنار این تحولات، فناوری و نوآوری نیز نقشی اساسی در ارتقاء بهره‌وری و کاهش اثرات زیست‌محیطی دارند (Pan et al., 2020). فناوری‌های فین‌تک تحولی بنیادین در بخش مالی ایجاد کرده و امکان ارائۀ خدمات کارآمدتر، مقرون‌به‌صرفه‌تر و مشتری‌محورتر را فراهم کرده‌اند (Knewtson & Rosenbaum, 2020). بهره‌گیری از فناوری‌های نوین همچون اینترنت اشیا، هوش مصنوعی، یادگیری ماشین، داده‌های بزرگ و بلاک‌چین ظرفیت بانک‌ها را برای مدیریت ریسک، افزایش شفافیت و توسعۀ محصولات مالی سبز گسترش داده است (Chien et al., 2024; Kumar et al., 2024). استفاده از فناوری در حوزۀ مالی سبز می‌تواند تخصیص منابع را بهبود بخشد، موجب گسترش شمول مالی شود و اثرگذاری بانک­داری سبز را بر توسعۀ پایدار تقویت کند (Ahmad et al., 2023; Arner et al., 2020).

عوامل داخلی بانک نیز نقش مهمی در موفقیت بانک­داری سبز ایفا می‌کنند. براساس دیدگاه انتخاب استراتژیک و نظریۀمبتنی بر منابع، رفتار بانک‌ها از محیط بیرونی و همچنین منابع و قابلیت‌های داخلی آن‌ها تأثیر می‌پذیرد. قابلیت‌های فنی، مدیریتی و سازمانی بانک‌ها برای اجرای مؤثر بانک­داری سبز ضروری‌اند (Donath et al., 2025). نیوتن و همکاران (Newton et al., 2024) بیان کرده‌اند که رهبری قوی، وجود سیاست‌ها و استراتژی‌های سازمانی مشخص، حمایت مدیریت ارشد و تعهد به نوآوری در محصولات سبز از عوامل کلیدی در پذیرش و اجرای شیوه‌های پایداری هستند. درنهایت، زیرساخت‌های سبز نیز نقش مهمی در کاهش اثرات زیست‌محیطی بانک‌ها دارند. استفاده از طراحی‌های سبز در ساختمان‌ها و شعب بانکی ازجمله بهره‌گیری از نور طبیعی، انرژی‌های تجدیدپذیر، لامپ‌های کم‌مصرف، کاهش مصرف آب و برق، بازیافت منابع و رعایت کیفیت هوای داخلی، علاوه بر کاهش مصرف انرژی، به بهبود تجربۀ مشتری و ارتقاء کیفیت زندگی کارکنان کمک می‌کند (Jaradat et al., 2024).

بر اساس این، فرضیۀ دوم تحقیق عبارت است از:

H2. توانمندسازهای اجرای بانک­داری سبز بر اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز، تأثیر مثبت و معناداری دارند.

 

شیوه‌های بانک­داری سبز و پایداری عملکرد بانک: شیوه‌های بانک­داری سبز این ظرفیت را دارند تا به­طور قابل توجهی پایداری عملکرد بانک‌ها را افزایش دهند و تصویر عمومی آن­ها را به­عنوان نهادهای مسؤول اجتماعی نیز بهبود ‌بخشند (Laallam et al., 2025). یکی از شیوه‌های بانک­داری سبز، مدیریت منابع انسانی سبز است که شامل اقداماتی مانند استخدام، طراحی شغل، آموزش و ارزیابی عملکرد براساس معیارهای زیست‌محیطی است (Chaudhary, 2019). به‌کارگیری این رویکرد موجب می‌شود کارکنان با اصول محیط‌زیستی آشنا شده و نسبت به آن متعهدتر شوند، مشارکت بیشتری در اقدامات سبز داشته باشند و در نتیجه عملکرد زیست‌محیطی بانک بهبود یابد (Kala, 2020). علاوه بر این، رهبری سبز نقشی اساسی در تحقق پایداری عملکرد ایفا می‌کند. رهبران با ایجاد چشم‌اندازی مشترک، حمایت لازم برای اجرای اقدامات سبز را فراهم کرده و با تشویق کارکنان به رفتارهای سازگار با محیط زیست، زمینۀ تحقق سیاست‌های سبز را فراهم می‌کنند (Ali, 2019). براساس دیدگاه احمد و همکاران (Ahmed et a., 2023)، موفقیت اقدامات زیست‌محیطی و بهبود عملکرد سازمانی تا حد زیادی به میزان تعهد و پشتیبانی رهبران بستگی دارد. در بعد دیگر، بازاریابی سبز از طریق ارائه و ترویج خدمات بانکی مبتنی بر مزایای زیست‌محیطی می‌تواند مزیت رقابتی مهمی برای بانک‌ها ایجاد کند، به‌ویژه در شرایطی که حساسیت عمومی نسبت به مسائل محیط‌زیستی رو به افزایش است (Bukhari  et  al.,  2023). این رویکرد با توسعه، ترفیع و توزیع محصولات و خدمات سازگار با محیط زیست مانند کسب و نمایش گواهی­نامه‌های زیست­محیطی در محل شعبه و اهدای درصدی از سودآوری به یک هدف زیست‌محیطی می‌تواند در دست­یابی به توسعۀ پایدار و پایداری عملکرد بانک‌ها نقش‌آفرینی کند (Ellahi et al., 2023). مدیریت مشتری سبز نیز نقش مهمی در موفقیت بانک­داری سبز دارد. این رویکرد با تمرکز بر شناخت نیازها و ترجیحات مشتریان و ارتقاء آگاهی آنان نسبت به موضوعات محیط‌ زیستی، می‌تواند رفتارهای سبز را در میان مشتریان تقویت کند. ارائۀ محصولات سازگار با محیط زیست مانند وام‌های سبز با نرخ بهره مطلوب ازجمله اقداماتی است که می‌تواند رضایت مشتریان را افزایش داده و آنان را به مشارکت در فعالیت‌های پایدار ترغیب کند (Karyani & Obrien, 2020).

از سوی دیگر، مدیریت پسماند و مدیریت منابع و انرژی نیز از دیگر ابعاد عملیاتی بانک­داری سبز به­شمار می‌روند (Mir & Bhat, 2022) که با طراحی محصولات و فرآیندهای سازگار با محیط زیست و کاهش مصرف کاغذ، بازیافت پسماند، استفادۀ بهینه از برق، آب و سایر منابع در طول عملیات شعبه انجام می‌شود (Setyorini & Hakam, 2025). سلواراج (Selvaraj, 2022) کاهش مصرف انرژی و بازیافت منابع را دو راهکار دست­یابی به پایداری عملیاتی بانک معرفی کردند. اسلام و جاواید (Aslam & Jawaid, 2022) نیز نشان دادند که استفاده از انرژی‌های پایدار، فناوری‌های زیست‌محیطی و بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیر، نقش مهمی در حرکت بانک‌ها به سوی عملکرد پایدار دارد.

تأمین مالی سبز یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های بانک­داری سبز به­شمار می‌آید و به مجموعه‌ای از فعالیت‌های مالی ساختارمند اشاره دارد که با هدف دست­یابی به پیامدهای مطلوب زیست‌محیطی طراحی شده‌اند. این فعالیت‌ها شامل تسهیلات وسایل نقلیۀ هیبریدی و خانه سبز و انواع سرمایه‌گذاری‌های است که یا توسعۀ پروژه‌های سبز را تشویق می‌کنند یا اثرات منفی پروژه‌های وابسته به تغییرات اقلیمی را کاهش می‌دهند (Sheikh et al., 2022). بهاتماگار و شارما (Bhatnagar & Sharma, 2022) معتقدند تأمین مالی سبز امروز یکی از ابزارهای کلیدی در تحقق اهداف توسعۀ پایدار محسوب می‌شود. در کنار آن، ارائۀ خدمات و محصولات سبز نیز بخش مهمی از بانک­داری سبز است و به مجموعه محصولاتی اشاره دارد که با هدف افزایش ارزش برای مشتری و کاهش اثرات زیست‌محیطی خدمات مالی عرضه می‌شوند (Rehman et al., 2021). بانک‌ها از طریق ارائۀ محصولاتی مانند کارت‌های اعتباری سبز، حساب‌های سبز و نیز با بهره‌گیری از فناوری‌هایی چون بانک­داری اینترنتی و موبایلی، می‌توانند ضمن کاهش مصرف منابع، مزیت رقابتی قابل توجهی ایجاد کنند و پایداری عملکرد بانک را بهبود دهند (Muchiri et al., 2025). از سوی دیگر، فرآیندهای داخلی بانک­داری سبز بر چگونگی اجرای فعالیت‌های عملیاتی بانک تمرکز دارند و نقش مهمی در کاهش ردپای زیست‌محیطی سازمان ایفا می‌کنند. دیجیتالی‌سازی عملیات، فناوری اطلاعات سبز (Li  et  al.,  2024)، ارتقاء فرهنگ سازمانی سبز و اصلاح ساختار سازمانی در راستای هماهنگی با اصول پایداری ازجمله اقداماتی هستند که می‌توانند به تقویت این فرآیندها کمک کنند (Mir & Bhat, 2022). علاوه بر این، استراتژی سبز به‌عنوان جهت‌گیری کلان بانک در حوزۀ محیط ‌زیست، سیاست‌ها، برنامه‌ها و اولویت‌هایی را تعیین می‌کند که فعالیت‌های سبز را سازمان­دهی و یکپارچه می‌کنند. تدوین چشم‌انداز و مأموریت سبز، سیاست‌های اعتباری سازگار با محیط‌زیست، تعیین اهداف عملکردی و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های سبز ازجملۀ این استراتژی هستند (Akomea-Frimpong et al., 2022). استراتژی‌های سبز، به‌ویژه در حوزۀ سیاست‌گذاری، تأثیر قابل توجهی بر ترویج و نهادینه‌سازی شیوه‌های پایدار در صنعت بانک­داری دارند (Taneja et al., 2024; Rehman et al., 2021).

بر اساس این، فرضیۀ سوم تحقیق عبارت است از:

H3. اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز بر پایداری عملکرد بانک تأثیر مثبت و معناداری دارند.

 

با توجه به فرضیه‌های تدوین­شده، مدل مفهومی تحقیق در شکل 1 آورده شده است. شکل (۱) مدل مفهومی پژوهش را براساس روابط فوق نشان می‌دهد که در آن شیوه‌های بانک­داری سبز نقش میانجی را میان متغیرهای مستقل (محرک‌ها و توانمندسازها) و متغیر وابسته (پایداری عملکرد) ایفا می‌کنند.

 

 

شکل 1. مدل مفهومی تحقیق

 

3      روش تحقیق

این پژوهش در طبقه‌بندی تحقیقات بر مبنای هدف، از نوع تحقیقات کاربردی بوده و از لحاظ روش تحقیق، از نوع توصیفی ـ همبستگی است که به­صورت پیمایشی انجام گرفته است. جامعۀ آماری شامل کارکنان شعب و ستاد بانک شهر در استان تهران (N=2151) بودند. به دلیل اینکه جامعۀ آماری بزرگ است و به دلیل اطلاع از واریانس متغیرهای مورد بررسی در جامعۀ آماری، از رابطه کوکران برای تعیین حجم نمونه استفاده شد. حجم نمونه در این پژوهش 342 نفر محاسبه شد. 

در استان تهران، مجموعاً 63 شهرنت و 129 شعبه و 1 واحد شعبۀ مستقل مرکزی وجود دارد. در شهرستان‌های استان تهران، عموماً شهرنت وجود دارد و شعب دایر نیستند؛ لذا انتخاب نمونه فقط به کارکنان شعب و ستاد شهر تهران محدود شد. ساختار سازمانی بانک شهر در شهر تهران، متشکل از شعب، سرپرستی مناطق و شعبۀ مستقل مرکزی است. برای انتخاب نمونه از روش نمونه‌گیری طبقه‌ای با انتساب متناسب استفاده شد. بدین منظور، جامعۀ آماری براساس تقسیم‌بندی سازمانی بانک شهر به هفت طبقه شامل شعب مناطق شرق، غرب، شمال، مرکز و جنوب تهران، شعبۀ مستقل مرکزی و سرپرستی مرکزی تقسیم شد. با توجه به تفاوت حجم کارکنان در هر یک از طبقات، حجم نمونۀ هر طبقه با استفاده از روش انتساب متناسب تعیین گردید؛ به‌گونه‌ای که سهم هر طبقه از نمونه متناسب با تعداد افراد آن در جامعۀ آماری در نظر گرفته شد. سپس در هر طبقه، افراد به‌صورت تصادفی انتخاب شدند. در جدول 1 توزیع فراوانی نمونۀ تحقیق آورده شده است.

 

جدول 1. توزیع فراوانی نمونۀ تحقیق

منطقه	تعداد افراد	تعداد نمونه
شعب منطقۀ شرق تهران	316	50
شعب منطقۀ غرب تهران	292	47
شعب منطقۀ شمال تهران	251	40
شعب منطقۀ مرکز تهران	272	43
شعب منطقۀ جنوب تهران	226	36
شعبۀ مستقل مرکزی	334	53
شعبۀ مستقل سرپرستی	460	73
7	2151	342

 

از مجموع پرسش­نامه‌های توزیع­شده، 336 پرسش­نامه بازگردانده شد. پس از بررسی اولیه، 2 پرسش­نامه به دلیل ناقص­بودن حذف شد و درنهایت 334 پرسش­نامۀ قابل استفاده برای تحلیل آماری مورد استفاده قرار گرفت. بر اساس این، نرخ پاسخ‌دهی مؤثر پژوهش 66/97 درصد محاسبه شد.

مدل بانک­داری سبز طراحی‌شده در فاز کیفی تحقیق رجبی و همکاران (Rajabi et al., 2025)، به‌عنوان مدل مفهومی این پژوهش به کار گرفته شد. این مقاله بخشی از یک پژوهش آمیختۀ گسترده‌تر است که در فاز کیفی آن با استفاده از نظریۀ داده‌بنیاد، یک مدل جامع بانک­داری سبز با تأکید بر پایداری عملکرد بانک طراحی شد (Rajabi et al., 2025). در فاز کیفی، داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با خبرگان حوزۀ بانک­داری و مدیریت محیط‌ زیست گردآوری و طی فرآیند کدگذاری باز، محوری و انتخابی، مفاهیم و مقوله‌ها و روابط میان آن‌ها شناسایی شدند. براساس مقوله‌ها و ابعاد استخراج‌شده در فاز کیفی، گویه‌های اولیۀ پرسش­نامه طراحی و سازه‌های پژوهش عملیاتی‌سازی شدند. پژوهش حاضر با هدف اعتبارسنجی مدل مذکور و آزمون روابط میان سازه‌های آن در فاز کمی انجام گرفت. داده‌ها از طریق پرسش­نامۀ محقق‌ساخته و به روش خوداظهاری گردآوری شدند. محرک‌های اجرای بانک­داری سبز شامل 4 مؤلفه و 18 گویه، توانمندسازهای اجرای بانک­داری سبز شامل 4 مؤلفه و 26 گویه، شیوه‌های اجرای بانک­داری سبز شامل 10 مؤلفه و 57 گویه و پایداری عملکرد بانک شامل 3 مؤلفه و 19 گویه سنجیده شدند. پاسخ‌ها در مقیاس لیکرت از ۱ تا 5 ثبت شدند (1 = بسیارکم، 2= کم، 3= متوسط، 4= زیاد و 5 = بسیار زیاد).

به‌منظور بررسی روایی و پایایی ابزار پژوهش، از چندین روش استفاده شد. در مرحلۀ نخست، روایی صوری پرسش­نامه از طریق نظرخواهی از پانل متخصصان مدیریت محیط زیست و بانک­داری انجام و نظرات آنان دربارۀ موارد سطح دشواری، میزان عدم تناسب، ابهام عبارات جمع­آوری شد و اصلاحات لازم بر پرسش­نامه انجام گردید. در مرحلۀ بعد، برای اطمینان از پایایی قبل از جمع‌آوری داده‌های اصلی، پیش‌آزمونی با اجرای پرسش­نامه روی ۳۰ نفر از افراد جامعۀ آماری انجام شد. نتایج حاصل از محاسبۀ ضریب آلفای کرونباخ نشان داد مقدار این شاخص برای تمامی سازه‌های پژوهش بیشتر از 7/0 است که بیان­گر پایایی مناسب و انسجام درونی قابل قبول گویه‌ها می‌باشد. همچنین در مرحلۀ تحلیل نهایی داده‌ها، روایی سازه و پایایی درونی متغیرها با استفاده از شاخص‌های آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی، شاخص پایایی rho-A و میانگین واریانس استخراج‌شده (AVE) ارزیابی شد. نتایج نشان داد مقادیر آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی و روآ تمامی سازه‌ها از حد آستانۀ 7/0 بیشتر بوده و مقادیر AVE نیز برای همۀ سازه‌ها بالاتر از 5/0 به دست آمده است؛ بنابراین، ابزار پژوهش از پایایی مطلوب، روایی همگرای مناسب و کفایت لازم برای سنجش متغیرهای پژوهش برخوردار است. همچنین، برای کاهش سوگیری و افزایش دقت داده‌های جمع‌آوری‌شده، چندین استراتژی مانند حفظ ناشناس بودن پاسخ‌دهنده، اطلاع‌رسانی به پاسخ‌دهندگان دربارۀ هدف پژوهش و محرمانگی اطلاعات و تکمیل نظرسنجی‌ها با روش‌های اضافی مانند مصاحبه در این مطالعه به کار گرفته شد.

به منظور آزمون الگوی پیشنهادی و تبیین روابط بین متغیرهای موجود در مدل مفهومی، از مدل­سازی معادلات ساختاری با رویکرد حداقل مربعات جزیی (PLS-SEM) و نرم‌افزار PLS Smart استفاده شد. این روش به دلیل توانایی مناسب در تحلیل مدل‌های پیچیده، امکان برآورد هم­زمان مدل اندازه‌گیری و مدل ساختاری و همچنین تمرکز بر پیش‌بینی روابط میان سازه‌ها، در پژوهش‌های علوم اجتماعی و مدیریتی کاربرد گسترده‌ای دارد (Hair et al., 2016). مبتنی بر الگوریتم تحلیل داده‌ها در روشPLS ، در مرحلۀ نخست، مدل اندازه‌گیری به‌منظور ارزیابی پایایی و روایی سازه‌های پنهان بررسی و پایایی ابزار با استفاده از ضرایب آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی و شاخص rho_A ارزیابی شد و روایی همگرا از طریق میانگین واریانس استخراج‌شده و بارهای عاملی گویه‌ها مورد بررسی قرار گرفت. همچنین برای بررسی روایی واگرا از معیار فورنل و لارکر استفاده شد. در مرحلۀ دوم، مدل ساختاری به‌منظور آزمون روابط میان سازه‌های پژوهش ارزیابی گردید. در این مرحله، ضرایب مسیر، ضرایب تعیین R²، شاخص پیش‌بینی‌پذیری Q²، اندازۀ اثر f²، عامل تورم واریانس یا VIF و شاخص مقادیر اشتراکی بررسی شدند. معناداری ضرایب مسیر نیز با استفاده از روش بوت‌استرپ برآورد شد. در این روش، مقدار آمارۀ t برای هر مسیر محاسبه گردید؛ به‌گونه‌ای که مقادیر بزرگ‌تر از 96/1 نشان‌دهندۀ معناداری در سطح خطای 5 درصد و مقادیر بزرگ‌تر از 58/2 نشان‌دهندۀ معناداری در سطح خطای 1 درصد است (Hair et al., 2016). درنهایت، شاخص‌های برازش کلی مدل شامل معیار GOF ،SRMR ، NFI و Theta RMS محاسبه و ارزیابی شدند. (Conceptual Saturation) حاصل شد. به­طوری­که از مصاحبۀ دوازدهم به بعد، کدهای جدید تنها مصادیق قبلی را تأیید کرده و ابعاد جدیدی به مقولات یا روابط نظری اضافه نگردید؛ لذا استمرار مصاحبه‌ها تا نفر پانزدهم صرفاً جهت اطمینان کامل از غنای نظری بود. داده‌های اصلی از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه ‌ساختاریافته (۴۵ تا ۷۵ دقیقه) جمع‌آوری شد که پرسش‌های آن حول محور چالش‌های ساختاری، فرآیندهای تصمیم‌گیری پنهان، راهبردهای مواجهه و پیامدهای اجرای ناقص طراحی شده بود.

تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA 2024 و در سه مرحلۀ متوالی انجام شد. در مرحلۀ کدگذاری باز، ۹۸۷ کد اولیه استخراج گردید که این تعداد بالا ناشی از اتخاذ روش «کدگذاری خط‌به‌خط» (Line-by-line Coding) منطبق بر رویکرد چارمز بود تا ظریف‌ترین جنبه‌های تجربیات مشارکت‌کنندگان از دست نرفته و دقت تحلیل فدای خلاصه­سازی نشود. در مرحلۀ کدگذاری محوری، مفاهیم در ۳۸ مقولۀ فرعی و ۱۱ مقولۀ اصلی براساس روابط مدل پارادایمی دسته‌بندی شدند. درنهایت، با کدگذاری انتخابی، پدیدۀ محوری (شکاف ساختاری اجرا) تبیین و مدل نهایی ترسیم شد. برای تضمین اعتبار و پایایی، از معیار لینکلن و گوبا (۱۹۸۵) شامل مثلث‌سازی داده‌ها (مقایسه مصاحبه‌ها با گزارش‌های نظارتی مجلس و اسناد قانونی)، بازبینی توسط ۸ نفر از مشارکت‌کنندگان (Member Check) و ممیزی توسط دو پژوهشگر کیفی مستقل (Peer Debriefing) استفاده شد. تمامی مراحل با رعایت کامل اخلاق پژوهش، ازجمله رضایت آگاهانه و حفظ محرمانگی هویت خبرگان، انجام پذیرفت.

 

4      یافته‌ها و بحث

4،1 یافته‌ها

یافته‌های توصیفی: به‌منظور تحلیل وضعیت شرایط، شیوه‌ها و پیامدهای اجرای بانک­داری سبز در بانک شهر از دیدگاه پاسخ­گویان، از نمودارهای تار عنکبوتی استفاده شد (شکل 2)؛ ابزاری که امکان مقایسۀ هم‌زمان چندین شاخص و مشاهدۀ فاصلۀ هر بُعد از وضعیت مطلوب را فراهم می‌کند. بر اساس یافته‌ها، در بخش شرایط اجرای بانک­داری سبز، کشیدگی نمودار به سمت «توسعۀ فناوری و نوآوری» نشان‌دهندۀ آن است که این بُعد نسبت به دیگر شرایط در وضعیت مطلوب‌تری قرار دارد. در مقابل، گرایش خطوط نمودار به سمت مرکز در شاخص «زیرساخت سبز بانک» بیان­گر ضعف و ناکافی‌بودن زیرساخت‌های مرتبط با اجرای بانک­داری سبز است؛ موضوعی که می‌تواند مانعی جدی در مسیر پیاده‌سازی مؤثر این رویکرد باشد. در بررسی شیوه‌های اجرای بانک­داری سبز نیز نتایج نشان می‌دهد که «مدیریت پسماند» نسبت به سایر شیوه‌ها از وضعیت مناسب‌تری برخوردار است و بانک شهر در این حوزه عملکرد قابل قبولی داشته است. با این حال، نزدیک‌شدن مقدار مربوط به «فرآیندهای سبز» به مرکز نمودار، بیان­گر ضعف در سبزسازی فرآیندهای داخلی بانک است؛ امری که ضرورت بازنگری در عملیات، دستورالعمل‌ها و ساختار اجرایی بانک را نشان می‌دهد. همچنین در ارزیابی پیامدهای اجرای بانک­داری سبز، بیشترین کشیدگی نمودار در شاخص «عملکرد زیست‌محیطی» مشاهده شد که حاکی از اثرگذاری مثبت اقدامات بانک در کاهش آثار زیست‌محیطی و بهبود شاخص‌های مرتبط است. با وجود این، وضعیت شاخص «عملکرد اجتماعی» به دلیل گرایش به مرکز نمودار چندان مطلوب نیست و بیان­گر آن است که اقدامات بانک در حوزۀ مسؤولیت‌پذیری اجتماعی و تعامل با جامعه، نیازمند تقویت و برنامه‌ریزی هدفمندتر است.

شکل 2. وضعیت شرایط، شیوه‌ها و پیامدهای اجرای بانک­داری سبز در بانک شهر

اعتبارسنجی مدل: به منظور اعتبارسنجی مدل بانک­داری سبز، با استفاده از تحلیل عاملی تأییدی، مدل‌های اندازه‌گیری ارزیابی شدند. در این پژوهش به منظور افزایش دقت در ارزیابی سازه‌ها و بررسی مستقل ویژگی‌های اندازه‌گیری هریک از ابعاد مدل، برای هر یک از سازه‌های اصلی پژوهش، مدل اندازه‌گیری جداگانه‌ای ارائه شد. بر اساس این، سه مدل اندازه‌گیری شامل «شرایط اجرای بانک­داری سبز»، «شیوه‌های اجرای بانک­داری سبز» و «پیامدهای اجرای بانک­داری سبز» به‌طور مستقل مورد ارزیابی قرار گرفتند. جدول (2) تخمینی از ارزیابی مدل‌های اندازه‌گیری را نشان می‌دهد. ضرایب بارهای عاملی کلیۀ گویه‌ها از 4/0 بیشتر و از نظر آماری در سطح 1٪ (P <0.01) معنادار بود. به گفتۀ هولند (Hulland,1999)، مقدار ملاک برای مناسب بودن ضــرایب بارهای عاملی، 4/0 است. بر اساس این، با وجود اینکه برخی از گویه‌ها دارای بار عاملی نزدیک به مرز حداقل قابل قبول هستند، با توجه به اینکه پایایی ترکیبی (CR) و AVE سازه مناسب است، می‌توان آن گویه‌ها را در مدل حفظ کرد.

 

جدول 2. مشخصات گویه‌ها در مدل اندازه­گیری

گویه	بارعاملی	آمارۀ t	گویه	بارعاملی	آماره t
بحران محیط‌ زیست و تغییرات اقلیمی (Environmental crisis and climate change)	83/0	07/40	مدیریت پسماند (waste management)	69/0	15/21
تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی	69/0	12/16	کاهش مصرف کاغذ	78/0	47/25
تضعیف معیشت  جوامع محلی	79/0	42/31	استفاده از مواد قابل استفاده مجدد	85/0	00/43
تغییر و تخریب اکوسیستم‌های و زیستگاهی طبیعی	84/0	80/42	تفکیک و بازیافت پسماند	71/0	52/15
افزایش پاندمی‌ها و بیماری‌های واگیردار	77/0	69/18	به­کارگیری مدیریت بازیافت زباله الکترونیکی	77/0	30/29
تقاضای تغییریافتۀ جامعه (Changed demand of society)	93/0	19/112	مدیریت منابع و انرژی (Resource and energy management)	77/0	40/22
تمایل افراد به استفاده از خدمات غیر حضوری	79/0	33/21	کاهش تلفات انرژی در ساختمان	83/0	31/28
افزایش سواد رایانه‌ای رشد نفوذ گوشی‌های هوشمند	78/0	01/26	استفاده از تجهیزات کاهش­دهندۀ مصرف آب	82/0	87/36
افزایش آگاهی و نگرانی زیست محیط	86/0	13/34	بازچرخانی آب خاکستری	88/0	46/57
مطالبه­گری مشتری برای محصولات سبز	81/0	16/38	استفاده از حس­گرها برای صرفه­جویی در مصرف انرژی	79/0	69/29
تمایل به پرداخت بیشتر برای محصولات سبز	85/0	00/48	افزایش کارایی تجهیزات انرژی	69/0	16/17
فشار عمومی بر بانک‌ها (Public pressure on banks)	91/0	39/98	به­کارگیری پنل‌های خورشیدی	82/0	32/34
فشارهای NGOs بر بانک‌ها	86/0	60/35	تأمین مالی سبز (Green financing)	82/0	38/43
تحریم یا طراحی کمپین تبلیغاتی نامطلوب علیه بانک	76/0	15/29	اولویت­دهی طرح‌های سازگار با محیط زیست	76/0	73/22
اقدام بانک­های پیشرو و ایجاد فضای رقابتی	54/0	21/9	خطوط اعتباری پروژه‌های سبز	78/0	82/28
برجسته­سازی و تبلیغ فعالیت‌های سبز	77/0	92/27	وام برای وسایل نقلیۀ سازگار با محیط زیست	86/0	13/42
ارزش‌ها و هنجارهای فرهنگی و اجتماعی	78/0	18/25	وام سبز خرید مسکن	75/0	12/23
تکالیف قانونی بانک‌ها (Legal duties of banks)	83/0	36/40	صندوق تأمین برای خطر تغییر اقلیم	80/0	41/25
مسؤولیت اجتماعی و اخلاقی بانک	75/0	20/24	خدمات و محصولات سبز (Green services and products)	81/0	56/29
التزام به سیاست‌های کلان پولی با رویکرد سبز	82/0	20/33	پرداخت صورت­حساب­ها به­صورت الکترونیکی	68/0	07/17
هدایت اعتبار به پروژه‌های سبز	69/0	34/15	درخواست صدور و پرداخت چک الکترونیکی	70/0	63/21
شناسایی و افشای ریسک‌های زیست محیطی	77/0	41/30	تقاضا و پرداخت تسهیلات الکترونیکی	71/0	69/21
توسعۀ فناوری و نوآوری (Technology development and innovation)	76/0	92/14	صدور کارت‌های سبز اعتباری	85/0	81/58
گسترش فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات	76/0	14/25	افتتاح حساب به­صورت الکترونیکی	86/0	95/58
گسترش تجارت الکترونیک	83/0	71/37	پایانه‌های پرداخت و واریز خودکار	79/0	44/21
توسعۀ زیرساخت‌های امنیت اطلاعات	79/0	05/31	انتشار اوراق بهادار زیست­محیطی	71/0	21/19
توسعة اپلیکیشن‌های خدمات بانکی	71/0	94/16	فرآیندهای سبز (Green processes)	79/0	04/29
گسترش فناوری­های مالی (فین‌تک)	85/0	43/37	مدیریت دانش و اطلاعات بانک	72/0	29/14
دسترسی به خدمات اینترنتی به شکل عمومی	75/0	30/25	توجه به زنجیرۀ تأمین‌کنندگان سبز	79/0	18/36
تحقیق و توسعۀ استارت آپ‌ها	82/0	81/48	اصلاح ساختار سازمانی بانک	68/0	05/13
قابلیت‌های سازمانی (Organizational capabilities)	90/0	56/75	گسترش فرهنگ سازمانی سبز	83/0	31/35
برخورداری از افراد با توانایی‌ها و مهارت‌های مختلف	77/0	42/25	گسترش فناوری اطلاعات سبز	84/0	55/43
در دسترس بودن منابع مالی	77/0	07/28	استراتژی سبز (Green strategy)	76/0	61/13
پشتیبانی و تعهد مدیریت ارشد از بانک­داری سبز	85/0	29/41	تدوین خط مشی، مأموریت‌ها و چشم‌اندازهای بانک سبز	65/0	32/12
داشتن چشم­انداز و نگرش پایداری	88/0	48/54	توسعۀ برنامه‌های راهبردی و عملیاتی بانک سبز	85/0	85/13
قابلیت رقابتی بانک از نظر قیمت و کیفیت	80/0	31/30	واحد مدیریت سبز در بانک	93/0	63/15
برخورداری از حمایت دولت، رسانه	79/0	45/21	همکاری و اتحاد سبز با سایر بانک‌ها و سازمان‌ها	75/0	24/14
برخورداری از انعطاف وچابکی بانک	82/0	09/29	گزارش فعالیت‌های سبز بانکی	66/0	12/15
زیرساخت سبز (Green infrastructure)	86/0	36/53	پایش و نظارت بر اجرای دستورالعمل‌های سبز	53/0	25/12
ابعاد هم­زیستی ساختمان با محیط اطراف خود	54/0	02/9	مدیریت مشتری سبز (Green customer management)	52/0	35/8
مصالح سازگار با محیط زیست	69/0	17/16	ساده­سازی فرآیندهای ارائۀ خدمات	75/0	42/29
تهویۀ طبیعی	75/0	43/22	حفظ حریم شخصی	76/0	23/25
استفاده از شیشۀ دوجداره	91/0	36/97	آموزش و ارتقاء سطح سواد دیجیتال مشتریان	75/0	52/21
استفاده از نور طبیعی	88/0	05/58	ارتقاء سواد زیست­محیطی مشتریان	82/0	67/45
سیاست­گذاری و نظارت  (Policy making and monitoring)	84/0	97/36	متنوع­سازی کانال‌های ارتباطی با مشتریان	74/0	70/17
سیاست­گذاری شفاف حفظ محیط زیست	74/0	43/20	تعامل با مشتریان برای کسب بازخورد	74/0	16/17
اجرای سند تحول دیجیتال	82/0	39/44	مدیریت درخواست‌ها و شکایات مشتری	76/0	69/30
تدوین سند جامع بانک­داری سبز	81/0	36/32	امتیازات و بخشودگی‌ها برای مشتریان سبز	69/0	79/16
دیپلماسی سیاسی سبز	74/0	68/18	پایداری عملکرد اجتماعی (Social performance)	92/0	03/63
پیوستن به کنوانسیون‌های بین­المللی	74/0	18/28	افزایش تعداد مشتریان	70/0	31/21
رتبه­بندی سبز	79/0	26/29	افزایش رضایت مشتریان	77/0	28/26
سیاست‌های تشویقی برای بانک­های سبز	81/0	84/39	تحقق مسؤولیت اجتماعی بانک	65/0	32/16
مدیریت منابع انسانی سبز (Green human resource management)	71/0	49/23	افزایش انگیزه و رضایت شغلی کارکنان	75/0	63/29
استخدام افراد آگاه به مسائل زیست‌محیطی	74/0	71/26	بهبود برند بانک	73/0	29/25
آموزش بدو استخدام فعالیت‌های بانک­داری سبز	65/0	46/13	صرفه­جویی در هزینه و زمان سوی مشتریان	71/0	50/20
نیازسنجی برای آموزش‌های زیست‌محیطی مستمر	80/0	67/37	پایداری عملکرد زیست­محیطی (Environmental performance)	90/0	91/85
نظام جبران خدمات عادلانه و رضایت­بخش	73/0	78/17	کاهش اثرات منفی زیست­محیطی	66/0	36/16
غنی‌سازی شغلی و افزودن  برانگیزنده‌های بیشتر به کار	83/0	48/35	افزایش اقلیم تاب آور و توسعۀ پایدار	73/0	30/20
مدیریت و رهبری سبز (Green management and leadership)	78/0	46/31	کاهش ضایعات	67/0	52/18
صلاحیت و توانمندی مدیران برای اجرای بانک­داری سبز	79/0	64/21	کاهش انتشار کربن	78/0	16/33
مدیریت تغییر با رویکرد بانک­داری سبز	77/0	56/22	کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای	72/0	25/25
جلب مشارکت کارکنان برای اجرای بانک­داری سبز	86/0	28/31	جایگزینی انرژی‌های تجدیدپذیر	68/0	75/18
مربی­گری جهت استقرار نظام بانک­داری سبز	81/0	22/37	استقرار الگوی بهینۀ مصرف انرژی	75/0	05/24
نظارت بر عملکرد کارکنان در حوزۀ بانک­داری سبز	86/0	21/57	عملکرد اقتصادی (Economic performance)	78/0	3/22
بازاریابی سبز (Green marketing)	81/0	95/36	توسعۀ سهم بازار بانک	75/0	30/25
مطالعۀ تجربیات سایر کشورها و بانک‌ها	86/0	28/35	کسب مزیت رقابتی برای بانک	81/0	76/34
استفاده از پتانسیل‌های رسانه‌های اجتماعی	77/0	66/28	کاهش هزینه‌های عملیاتی و ثابت بانک	71/0	80/19
برندسازی برای رویکرد بانک­داری سبز	49/0	77/6	افزایش بازده دارایی‌ها و حاشیۀ سود	80/0	55/31
فعال­کردن باشگاه مشتریان سبز	72/0	46/16	کاهش ریسک‌های مالی و اعتباری	73/0	44/19
به­کارگیری ابتکار زیست­محیطی	79/0	84/27	افزایش سرمایۀ سهام­داران داخلی و خارجی	74/0	16/19
استفاده از روش‌های تبلیغات آنلاین	77/0	94/23	ـ	ـ	ـ

 

هیر و همکاران (Hair et al., 2016) توصیه می‌کنند اگر مقدار پایایی ترکیبی و ضریب آلفای کرونباخ و ضریب rho-A بالای 7/0 باشد، پایداری درونی سازه‌ها مناسب است. در این پژوهش نیز، مقدار آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی و ضریب rho-A برای کلیۀ سازه‌ها بیش از 7/0 محاسبه شده است. مقدار میانگین واریانس استخراج­شدۀ بالای 5/0 (Fornell & Larcker, 1981) برای کلیۀ متغیرها، روایی همگرای قابل قبول را نشان می‌دهد (جدول3).

 

 

 

 

جدول 3. پایایی و روایی مدل اندازه‌گیری

متغیر	آلفای کرونباخ	rho_A	CR	AVE	متغیر	آلفای کرونباخ	rho_A	CR	AVE
بحران محیط ‌زیست و تغییر اقلیمی	829/0	836/0	880/0	596/0	مدیریت پسماند	781/0	803/0	859/0	604/0
تقاضای تغییریافتۀ جامعه	906/0	910/0	927/0	680/0	مدیریت منابع و انرژی	892/0	900/0	918/0	651/0
فشار عمومی بر بانک‌ها	836/0	852/0	881/0	557/0	تأمین مالی سبز	918/0	921/0	933/0	636/0
تکالیف قانونی بانک‌ها	821/0	832/0	875/0	584/0	خدمات و محصولات سبز	900/0	911/0	918/0	533/0
توسعۀ فناوری و نوآوری	898/0	905/0	920/0	622/0	فرایندهای سبز	833/0	852/0	881/0	600/0
قابلیت‌های سازمانی بانک	913/0	914/0	931/0	658/0	استراتژی سبز	847/0	885/0	876/0	549/0
زیرساخت سبز بانک	869/0	890/0	901/0	572/0	مدیریت مشتری سبز	910/0	919/0	925/0	580/0
سیاست­گذاری و نظارت	899/0	904/0	919/0	587/0	عملکرد اجتماعی	894/0	895/0	913/0	512/0
مدیریت منابع انسانی سبز	846/0	854/0	886/0	565/0	عملکرد زیست محیطی	880/0	883/0	903/0	561/0
مدیریت و رهبری سبز	906/0	915/0	927/0	680/0	عملکرد اقتصادی	879/0	881/0	907/0	581/0
بازاریابی سبز	820/0	857/0	869/0	498/0

 

جهت بررسی روایی واگرای مدل‌های اندازه‌گیری، از معیار فورنل و لارکر (Fornell & Larcker, 1981) استفاده شده است. مطابق جدول‌های (4)، (5) و (6) ازآنجاکه مقدار جذر AVE مربوط به هر سازه در پژوهش حاضر، از مقدار همبستگی میانشان، بیشتر است؛ از این ‌رو، می‌توان گفت در پژوهش حاضر، سازه‌های مدل تعامل بیشتری با شاخص‌های خود دارند تا با سازه‌های دیگر. به عبارت دیگر، روایی واگرای مدل‌های اندازه‌گیری در حد مناسبی است.

 

جدول 4. روایی واگرای محرک‌ها و توانمدسازهای اجرای بانک­داری سبز

متغیر	1	2	3	4	5	6	7	8
بحران محیط‌زیست	772/0
تقاضای تغییریافتۀ جامعه	771/0	825/0
فشار عمومی بر بانک‌ها	650/0	732/0	746/0
تکالیف قانونی بانک‌ها	533/0	666/0	726/0	764/0
توسعۀ فناوری و نوآوری	428/0	539/0	580/0	654/0	789/0
قابلیت‌های سازمانی بانک	354/0	450/0	463/0	499/0	691/0	811/0
زیرساخت سبز بانک	351/0	431/0	496/0	427/0	466/0	670/0	756/0
سیاست­گذاری و نظارت	427/0	417/0	431/0	374/0	413/0	632/0	750/0	766/0

 

 

 

جدول 5. روایی واگرای متغیرهای شیوه‌های اجرای بانکداری سبز

متغیر	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
1.مدیریت منابع انسانی سبز	752/0
2.مدیریت و رهبری سبز	742/0	825/0
3.بازاریابی سبز	657/0	704/0	705/0
4.مدیریت پسماند	520/0	648/0	614/0	777/0
5.مدیریت منابع و انرژی	467/0	543/0	618/0	614/0	807/0
6.تأمین مالی سبز	402/0	479/0	519/0	458/0	693/0	798/0
7.خدمات و محصولات سبز	436/0	443/0	494/0	358/0	464/0	685/0	730/0
8.فرآیندهای سبز	486/0	463/0	504/0	365/0	565/0	636/0	724/0	774/0
9.استراتژی سبز	160/0	104/0	152/0	112/0	138/0	121/0	164/0	160/0	741/0
10.مدیریت مشتری سبز	191/0	184/0	250/0	172/0	272/0	358/0	583/0	525/0	140/0	762/0

 

 

جدول 6. روایی واگرای متغیرهای پیامدهای اجرای بانک­داری سبز

متغیر	1	2	3
1.عملکرد اجتماعی	716/0
2.عملکرد زیست­محیطی	662/0	679/0
3.عملکرد اقتصادی	545/0	602/0	762/0

تحلیل مسیر: پس از طی مراحل تصدیق مدل‌ اندازه‌گیری و اطمینان از این که سؤالات (گویه‌ها) پرسش­نامه دقیقاً سازه‌های مربوط به خود را اندازه‌گیری می‌کنند، در این مرحله می‌توان به آزمون فرضیات تحقیق در قالب مدل ساختاری پرداخت. شکل (3)، مدل ساختاری تحقیق را براساس ضرایب مسیر نشان می‌دهد.

 

شکل 3. مدل ساختاری تحقیق براساس ضرایب مسیر

شکل (3) ارزیابی مدل ساختاری را نشان می‌دهد. ضرایب مسیر همۀ متغیرها بالاتر از 5/0 بوده که نشان­دهندۀ تأثیر قابل قبول در مسیر هستند. مقادیر t با استفاده از روش بوت‌استرپ محاسبه شدند. با توجه به اینکه اعداد مربوط به مقادیر t واقع بر مسیرها در مدل ساختاری بالاتر از 96/1 هستند، این مطلب حاکی از آن است که کلیۀ مسیرها معنادار بوده و فرضیه‌های پژوهش در سطح اطمینان 95 درصد، تأیید می‌شوند. جدول (7) ضریب مسیر و معناداری ارتباط بین متغیرهای مکنون را براساس مدل مفهومی آزمون­شده نشان می‌دهد. براساس نتایج به­دست­آمده می‌توان گفت محرک‌های اجرای بانک­داری سبز با ضریب مسیر 17/0 تأثیر مثبت و معناداری بر اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز دارند و با ارتقاء محرک‌های اجرای بانک­داری سبز، احتمال اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز نیز افزایش می‌یابد. همچنین توانمندسازهای اجرای بانک­داری سبز با ضریب مسیر 48/0 تأثیر مثبت و معناداری بر اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز دارند؛ لذا تقویت توانمندسازهای اجرای بانک­داری سبز، احتمال اتخاذ شیوه‌های بانک­داری سبز را افزایش می‌دهد. درنهایت اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز با ضریب مسیر 59/0 تأثیر مثبت و معناداری بر پایداری عملکرد بانک دارند و هرچه اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز بیشتر شود، پایداری عملکرد بانک نیز بهبود می‌یابد.

جدول 7. تحلیل مسیر مدل ساختاری تحقیق

روابط مدل ساختاری			ضریب مسیر	آمارۀ t	نتیجۀ فرضیه
محرک‌های اجرای بانک­داری سبز	←	اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز	17/0	81/2	تأیید
توانمندسازها اجرای بانک­داری سبز	←	اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز	48/0	33/8	تأیید
اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز	←	پایداری عملکرد بانک	59/0	37/11	تأیید

 

قدرت پیش‌بینی و برازش مدل ساختاری: ضریب تعیین، قدرت توضیح‌دهندگی مدل را نشان می‌دهد. ازآنجاکه مقدار R2 یا ضریب تعیین برای سازۀ شیوه‌های بانک­داری سبز 37/0 محاسبه شده است، با درنظرگرفتن مقادیر ملاک، متوسط بودن برازش مدل ساختاری تأیید می‌شود. براساس نتیجه، 37 درصد از تغییرات شیوه‌های بانک­داری سبز، تحت تأثیر محرک‌ها و توانمندسازهای اجرای بانک­داری سبز بوده است و مابقی تغییرات شیوه‌های بانک­داری سبز مربوط به سایر عوامل است. ضریب تعیین برای سازه پایداری عملکرد 35/0 محاسبه شده است، با درنظرگرفتن مقادیر ملاک، مناسب بودن برازش مدل ساختاری تأیید می‌شود. شاخص ارتباط پیش‌بین  یا Q2 قدرت پیش‌بینی مدل در سازه‌های درون‌زا را مشخص می‌کند. ازآنجاکه این معیار برای متغیرهای درون‌زا بالاتر از 2/0 است، قدرت پیش‌بینی مدل در حد قوی قرار دارد و برازش مناسب مدل ساختاری پژوهش را بار دیگر تأیید می‌کند. نتایج محاسبۀ اندازۀ اثر نشان می‌دهد متغیرهای مدل دارای اندازۀ اثر بیش از 15/0 در تبیین سازه‌های درون‌زا هستند که بیان­گر نقش متوسط آن‌ها در توضیح شیوه‌های بانک­داری سبز و پایداری عملکرد است. شاخص مقادیر اشتراکی که از میانگین مجذور بارهای عاملی هر عامل درون­زای به دست می‌آید، مثبت بودن این شاخص، نشان­گر کیفیت مدل اندازه‌گیری متغیرهای مکنون است. با توجه به اینکه مقدار عامل تورم واریانس برای تمام متغیرها کم­تر از 5 است؛ لذا، مطابق نظر هیر و همکاران (Hair et al., 2016) هم‌خطی چندگانه در مدل وجود ندارد و روابط ساختاری برآوردشده از اعتبار لازم برخوردار هستند. در جدول (8) شاخص‌های برازش مدل ساختاری تحقیق آورده شده است.

جدول 8. شاخص‌های برازش مدل ساختاری

متغیر	ضریب تعیین	استون-گیزر	مقادیر اشتراکی	اندازۀ اثر	عامل تورم واریانس
محرک‌های اجرای بانک­داری سبز	ـ	ـ	ـ	16/0	00/1
توانمندسازهای اجرای بانک­داری سبز	ـ	ـ	ـ	19/0	512/1
شیوه‌های اجرای بانک­داری سبز	369/0	292/0	734/0	52/0	494/1
پایداری عملکرد بانک	346/0	275/0	811/0	ـ	ـ

برای بررسی برازش کلی مدل، یک معیار به نام GOF استفاده می­شود که از حاصل ضرب میانگین مقادیر اشتراکی هر سازه در ضریب تعیین به دست می‌آید. مقدار معیار GOF برابر است با 525/0 و ازآنجاکه مقدار GOF در این پژوهش بالای 36/0 به دست آمده است، نشان می‌دهد مدل کلی تحقیق، مدل مناسبی است. مقادیر بین 08/0 و 1/0 برای SRMR (Hu & Bentler, 1999)، مقادیر بیشتر از 9/0 برای NFI (Lohmöller, 1989) و مقادیر کم­تر از 12/0 برای Theta RMS (Henseler et al., 2014) نشان­دهندۀ برازش مناسب مدل هستند. با توجه به اینکه مقدار مربوط به شاخص SRMR  برابر با 096/0، مقدار مربوط به شاخص NFI  برابر با 919/0 و مقدار RMSTheta  نیز برابر با 115/0 است، می‌توان نتیجه گرفت مدل طراحی شده از برازش مناسبی برخوردار است.

4،2 بحث

تأثیر محرک‌ها بر به‌کارگیری شیوه‌های بانک­داری سبز: یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد که محرک‌های اجرای بانک­داری سبز شامل بحران‌های محیط ‌زیستی و تغییرات اقلیمی، تغییر در انتظارات و تقاضای جامعه، فشار افکار عمومی و الزامات و تکالیف قانونی نقش معنادار و تعیین‌کننده‌ای در سوق دادن بانک‌ها به‌سوی به‌کارگیری شیوه‌های بانک­داری سبز دارند. این نتیجه بیان­گر آن است که گذار بانک‌ها به سمت پایداری، واکنشی عقلایی به ریسک‌های نوظهور و فشارهای محیط بیرونی است.

این یافته با نتایج پژوهش‌های زادفلاح و همکاران (ZadFallah et al., 2024) و جعفری گرجی و همکاران (Jafari gorji et al., 2023) هم­سو است که نشان داده‌اند محرک‌های بیرونی، به‌ویژه فشارهای قانونی و اجتماعی، نقش کلیدی در پذیرش شیوه‌های بانک­داری سبز ایفا می‌کنند. با این حال، پژوهش حاضر این ادبیات را گسترش می‌دهد؛ زیرا نشان می‌دهد این محرک‌ها نه‌تنها به‌صورت جداگانه، بلکه در قالب یک سازۀ کلان، به‌طور هم‌زمان و هم‌افزا بر تصمیم بانک‌ها اثر می‌گذارند. این امر به درک جامع‌تری از ماهیت سیستمی محرک‌های بانک­داری سبز منجر می‌شود. همچنین، یافته‌ها با دیدگاه بوخاری و همکاران (Bukhari et al., 2023) و انجوین (Nguyen, 2023) همخوانی دارد؛ بدین معنا که تشدید فشارهای محیطی، تداوم مسیر سنتی را برای بانک‌ها پرهزینه کرده است. در تبیین این موضوع، مطابق با نظر مرلی و همکاران (Merli et al., 2023)، بحران‌های اقلیمی بانک‌ها را با ریسک‌های فیزیکی و اعتباری مواجه کرده و اتخاذ شیوه‌های سبز را از یک انتخاب داوطلبانه به یک ضرورت مدیریتی برای حفظ ثبات مالی تبدیل کرده است. در سطح اجتماعی و نهادی، نتایج با یافته‌های بانگ و همکاران (Bang et al., 2023) هم‌راستا است؛ فشار افکار عمومی و حساسیت نسل‌های جدید باعث شده تا اعتبار برند بانک‌ها مستقیماً به عملکرد محیط‌ زیستی آن‌ها وابسته شود. علاوه بر این، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که الزامات قانونی به‌عنوان یک «محرک ساختاری»، شکاف میان سودآوری کوتاه‌مدت و پایداری بلندمدت را کاهش داده و فرآیند نهادینه‌سازی بانک­داری سبز را تسهیل می‌کنند. در مجموع، سهم اصلی این یافته در برجسته کردن این نکته است که محرک‌های بیرونی در صورت مدیریت صحیح، از یک «فشار تحمیلی» به «فرصتی برای تمایز رقابتی» تبدیل می‌شوند. این امر بر ضرورت پایش مستمر روندهای جهانی و سرمایه‌گذاری در ابزارهای مدیریت پایداری تأکید دارد تا بانک‌ها بتوانند ضمن پاسخ­گویی به ذی­نفعان، پایداری عملکرد خود را نیز تضمین کنند.

تأثیر توانمندسازها بر به‌کارگیری شیوه‌های بانک­داری سبز: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «توانمندسازهای اجرای بانک­داری سبز» شامل توسعۀ فناوری و نوآوری، قابلیت‌های سازمانی، زیرساخت سبز و نظام سیاست‌گذاری و نظارت، تأثیر مثبت و معناداری بر به‌کارگیری شیوه‌های بانک­داری سبز دارند. این نتیجه بیان­گر آن است که صرف وجود فشارهای محیطی و اجتماعی برای حرکت به سوی بانک­داری سبز کافی نیست، بلکه بانک‌ها برای تبدیل این فشارها به اقدامات عملی، نیازمند ظرفیت‌ها و زیرساخت‌های اجرایی مناسب هستند.

این یافته با نتایج قلیچ (Qelich, 2024) و حجاران و همکاران (Hajjaran et al., 2022) هم­سو است و نقش کلیدی توانمندسازها را در استقرار بانک­داری سبز تأیید می‌کند؛ با این تفاوت که در پژوهش حاضر این عوامل به­صورت یکپارچه در نظر گرفته شده و تأکید می‌شود که موفقیت بانک­داری سبز حاصل هم‌افزایی این ابعاد است، نه عملکرد منفرد هر یک. در سطح فناورانه، نتایج با یافته‌های اسلام و جاواید (Aslam & Jawaid, 2023) همخوان است؛ فناوری‌های دیجیتال، سیستم‌های مدیریت انرژی و ابزارهای تحلیل ریسک اقلیمی، امکان طراحی و ارائۀ محصولات مالی سبز و ارزیابی دقیق‌تر ریسک‌های زیست‌محیطی را فراهم می‌کنند و به‌ این ‌ترتیب شکاف میان اهداف سبز و قابلیت اجرایی آن‌ها را کاهش می‌دهند. از منظر سازمانی، هم­سو با احمد و همکاران (Ahmed et al., 2023)، مهارت کارکنان، فرهنگ حامی پایداری و ساختارهای تصمیم‌گیری منعطف، نقشی اساسی در تبدیل اهداف سبز به عملکرد قابل مشاهده دارند؛ حتی در صورت وجود فشار بیرونی، بدون این ظرفیت‌های داخلی، گذار به بانک­داری سبز عملی نخواهد بود.

افزون بر این، نتایج پژوهش با دیدگاه سیسوانتی و همکاران (Siswanti et al., 2024) هم­سو است که تأکید می‌کنند تغییرات سبز تنها در صورت فراهم بودن بسترهای داخلی و بیرونی از سطح شعار فراتر می‌رود. در همین راستا، یافته‌ها با نتایج باتناگار و شارما (Bhatnagar & Sharma, 2022) نیز همخوانی دارد؛ وجود سیاست‌های شفاف و سازگار و نظارت مؤثر، نااطمینانی را کاهش داده و هماهنگی بین اهداف توسعه‌ای و زیست‌محیطی را تقویت می‌کند و زمینۀ سرمایه‌گذاری مطمئن‌تر را در حوزه‌های سبز فراهم می‌کند. در مجموع، این پژوهش نشان می‌دهد که تحقق بانک­داری سبز تنها پیامد فشارهای محیطی نیست، بلکه نیازمند توانمندسازی فناورانه، سازمانی و نهادی است. از منظر نظری، ادبیات پیشین را با ارائۀ نگاهی یکپارچه به توانمندسازها در قالب یک سازۀ مرتبۀ دوم توسعه می‌دهد و از منظر عملی، بر ضرورت سرمایه‌گذاری هم­زمان بانک‌ها بر فناوری، مهارت و فرهنگ سازمانی و زیرساخت‌های نظارتی برای غلبه بر موانعی مانند هزینه‌های اولیه بالا و کمبود دانش تخصصی تأکید می‌کند.

تأثیر شیوه‌های بانک­داری سبز بر پایداری عملکرد بانک: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مجموعه‌ای از شیوه‌های بانک­داری سبز شامل مدیریت منابع انسانی سبز، رهبری و مدیریت سبز، بازاریابی سبز، مدیریت پسماند، مدیریت منابع و انرژی، تأمین مالی سبز، توسعۀ خدمات و محصولات سبز، بهینه‌سازی فرآیندهای سبز، تدوین استراتژی سبز و مدیریت مشتری سبز، تأثیر مثبت و معناداری بر پایداری عملکرد بانک دارند. این نتیجه بیان­گر آن است که پایداری عملکرد زمانی محقق می‌شود که بانک­داری سبز نه به‌عنوان مجموعه‌ای از اقدامات پراکنده، بلکه به‌عنوان یک رویکرد مدیریتی جامع در تمامی ابعاد فعالیت بانک نهادینه شود.

این یافته با نتایج پژوهش تکین (Tekin, 2025)، ستیورینی و حکم (Setyorini & Hakam, 2025 هم­سو است که نشان می‌دهند اجرای نظام‌مند شیوه‌های بانک­داری سبز می‌تواند به بهبود هم‌زمان عملکرد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی بانک‌ها منجر شود. در سطح منابع انسانی و رهبری، یافته‌های پژوهش با نتایج کومار و همکاران (Kumar et al., 2024) همخوانی دارد که تأکید می‌کنند شکل‌گیری فرهنگ سازمانی مبتنی بر پایداری، پیش‌شرط موفقیت راهبردهای سبز است. توسعۀ مهارت‌های سبز کارکنان، تعهد مدیریتی و رهبری تحول‌گرا موجب می‌شود تصمیمات سازمانی با ملاحظات زیست‌محیطی و اجتماعی هم­سو شوند و رفتارهای مسؤولانه در سازمان تقویت شود. بدون چنین زیرساخت فرهنگی و انسانی، بسیاری از برنامه‌های سبز در سطح سیاست باقی می‌مانند و به نتایج عملی پایدار منجر نمی‌شوند.

از منظر عملیاتی نیز نتایج پژوهش با یافته‌های لاعلام و همکاران (Laallam et al., 2025) هم‌راستا است. توسعۀ محصولات و خدمات مالی سبز و سازوکارهای تأمین مالی پایدار، بانک‌ها را قادر می‌سازد نقش فعالی در حمایت از پروژه‌های زیست‌محیطی ایفا کنند. این امر علاوه بر کاهش ریسک‌های زیست‌محیطی و اعتباری، فرصت‌های جدیدی برای نوآوری مالی و توسعۀ بازار ایجاد می‌کند. همچنین مدیریت انرژی، منابع و پسماند با کاهش مصرف انرژی و دیجیتالی‌سازی فرآیندها، موجب کاهش هزینه‌های عملیاتی و افزایش کارایی می‌شود؛ نتیجه‌ای که با یافته‌های راموس فارونان و همکاران (Ramos Farroñán et al., 2025) نیز همخوانی دارد. در بعد بازار و مشتری نیز یافته‌های پژوهش با نتایج مانداجی و همکاران (Mandagie et al., 2024) سازگار است. افزایش آگاهی زیست‌محیطی مشتریان موجب شده است عملکرد سبز سازمان‌ها به یکی از عوامل مهم در شکل‌گیری اعتماد، وفاداری مشتریان و تصویر برند تبدیل شود. در این شرایط، بازاریابی سبز و مدیریت مشتری سبز می‌تواند علاوه بر تقویت روابط با مشتریان، مزیت رقابتی پایداری برای بانک‌ها ایجاد کند. افزون بر این، نتایج پژوهش با مطالعات گسترده‌تر در حوزۀ بانک­داری پایدار نیز هم­سو است. به‌عنوان نمونه، کووال و همکاران (Koval et al., 2022) بانک­داری سبز را یکی از عوامل کلیدی در پیشبرد توسعۀ پایدار در اقتصادهای در­حال­توسعه معرفی می‌کنند. همچنین آکومیا-فریمپونگ و همکاران (Akomea-Frimpong et al., 2022) و رحمان و همکاران (Rahman et al., 2022) نشان می‌دهند هم‌افزایی میان بانک­داری سبز و پایداری می‌تواند هم‌زمان مسؤولیت زیست‌محیطی و تاب‌آوری مالی نظام بانکی را تقویت کند.

در مجموع، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد پایداری عملکرد بانک نتیجه یک اقدام منفرد نیست، بلکه حاصل اجرای یک رویکرد یکپارچه و سیستمی در مدیریت بانک­داری سبز است. بانک‌هایی که این شیوه‌ها را در سطوح راهبردی، عملیاتی و ارتباط با مشتریان به‌صورت هماهنگ اجرا می‌کنند، نه‌تنها اثرات زیست‌محیطی خود را کاهش می‌دهند، بلکه از منظر مالی، اعتباری و اجتماعی نیز عملکرد پایدارتر و تاب‌آورتری خواهند داشت. این نتیجه بر ضرورت ادغام بانک­داری سبز در راهبردهای کلان بانک‌ها و حرکت از اقدامات مقطعی به سمت رویکردی نظام‌مند در مدیریت پایداری تأکید دارد.

 

 

 

 

 

5      جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

 

نتایج تحقیق نشان می‌دهد که اجرای بانک­داری سبز یک فرآیند چندبُعدی است که تحت تأثیر مجموعه‌ای از محرک‌ها، توانمندسازها و شیوه‌های اجرایی قرار دارد و درنهایت به پایداری عملکرد بانک منجر می‌شود. در نخستین گام، فشارهای محیطی ازجمله بحران‌های زیست‌محیطی، تغییرات اقلیمی، انتظارات رو به ‌افزایش جامعه و الزامات قانونی به‌عنوان محرک‌هایی قوی، بانک‌ها را به ضرورت حرکت به سمت الگوهای پایدارتر آگاه می‌سازند. این عوامل بیرونی نقش «فشار تغییر» را ایفا کرده و توجه بانک‌ها را به اهمیت مسؤولیت‌پذیری محیط‌ زیستی جلب می‌کنند. در گام دوم، اجرای بانک­داری سبز بدون فراهم بودن توانمندسازهای درونی و ساختاری امکان‌پذیر نیست. توسعۀ فناوری و نوآوری، تقویت قابلیت‌های سازمانی، ایجاد زیرساخت‌های سبز و وجود سیاست‌گذاری و نظارت مؤثر، بستر لازم برای پیاده‌سازی عملی بانک­داری سبز را مهیا می‌کنند. این عوامل نقش «پیشران‌های داخلی» را بر عهده دارند و مسیر گذار سبز را از یک الزام بیرونی به یک اقدام واقعی سازمانی تبدیل می‌کنند. درنهایت، زمانی که بانک‌ها مجموعه‌ای از شیوه‌های بانک­داری سبز را در حوزه‌های مدیریت منابع انسانی، رهبری، بازاریابی، مدیریت انرژی و پسماند، فرآیندها، محصولات و تأمین مالی سبز به کار می‌گیرند، این رویکردها مستقیماً به پایداری عملکرد بانک اعم از پایداری اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی منجر می‌شود. این نتیجه نشان می‌دهد که بانک­داری سبز نه­تنها یک مسؤولیت اخلاقی یا اجتماعی است، بلکه یک استراتژی مؤثر برای ارتقاء بهره‌وری، مدیریت ریسک و بهبود جایگاه رقابتی بانک‌ها نیز به­شمار می‌رود.

به‌طورکلی، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که گذار به بانک­داری سبز یک فرآیند سیستماتیک و سه‌مرحله‌ای است:

1. شکل‌گیری الزام و فشار برای تغییر؛
2. فراهم‌سازی شرایط و ظرفیت‌های اجرای تغییر؛
3. پیاده‌سازی شیوه‌های سبز و تحقق پیامدهای پایدار.

این پژوهش با شناسایی سه دسته محرک‌ها، توانمندسازها و شیوه‌های اجرایی بانک­داری سبز و پیوند آن­ها با پایداری عملکرد بانک، یک مدل نظری منسجم ارائه می‌کند و چارچوب نظری جامع برای بانک­داری سبز را توسعه می‌دهد. یافته‌ها، به‌ویژه دسته‌بندی و روابط بین مقولات، حاصل تحلیل‌های کیفی عمیق هستند و بنابراین به ادبیات مربوط به گذار سازمان‌ها به پایداری افزوده می‌شود. مدل ابتدا در فاز کیفی تولید و سپس در فاز کمی با مدل‌سازی معادلات ساختاری آزمون شد. این امر بر اعتبار نظری مدل افزوده و آن را به یک چارچوب مفهومی مبتنی بر شواهد تبدیل می‌کند. پژوهش نشان می‌دهد که اجرای نظام‌مند شیوه‌های سبز نه­صرفاً یک اقدام محیط ‌زیستی، بلکه یک ضرورت برای دست­یابی به پایداری اقتصادی، اجتماعی و عملیاتی بانک است. این یافته، بینشی جدید دربارۀ پیوند بانک­داری سبز و پایداری عملکرد ایجاد می‌کند.

نتایج این تحقیق برای برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌های در صنعت بانک­داری مهم است و می‌تواند به‌عنوان یک راهنمای عملی برای سیاست‌گذاران و مدیران بانکی مورد استفاده قرار گیرد تا مسیر توسعۀ بانک­داری سبز را با درک بهتر از عوامل اثرگذار طراحی و مدیریت کنند. برای محققان و دانشجویان در زمینۀ پایداری و بانک­داری، این مطالعه می‌تواند به­عنوان یک مرجع اساسی باشد و می‌تواند به محققان کمک کند تا مناطقی را که در آن تحقیقات بیشتر مورد نیاز است، شناسایی کنند و نقطۀ شروعی برای بررسی ادبیات و مطالعات تجربی فراهم کند. اجرای عملی نتایج این پژوهش، به کاهش بحران‌های زیست­محیطی و اقلیمی کمک می‌کند و موجب ارتقاء تصویر بانک، افزایش اعتماد مشتریان شده و درنهایت به سودآوری و بهبود عملکرد بانک در جهانی که به­طور فزاینده‌ای آگاه از محیط زیست است، کمک می‌کند.

در انتها توصیه می‌شود بانک‌ها به فشارهای محیط زیست، تغییرات اقلیمی و انتظارات اجتماعی پاسخ دهند و برنامه‌های راهبردی سبز را با توجه به الزامات قانونی تدوین کنند. سرمایه‌گذاری در فناوری‌های سبز، توسعۀ زیرساخت‌های بانکی سبز، ارتقاء قابلیت‌های سازمانی و آموزش کارکنان برای مدیریت و اجرای شیوه‌های بانک­داری سبز ضروری است. بانک‌ها باید تمام ابعاد بانک­داری سبز (مدیریت منابع انسانی، رهبری، بازاریابی، محصولات و خدمات سبز، مدیریت انرژی و منابع) را در فرآیندهای خود نهادینه کنند تا به پایداری عملکرد دست یابند. با اجرای سیاست‌ها و شیوه‌های سبز، بانک‌ها می‌توانند اعتماد مشتریان و سرمایه‌گذاران را افزایش دهند و به‌عنوان بانک پایدار و مسؤولیت‌پذیر شناخته شوند.

این پژوهش دارای محدودیت‌هایی است. داده‌های این پژوهش از بانک شهر جمع‌آوری شده و ممکن است بازنمایی کامل تمام بانک‌های کشور یا مناطق دیگر نباشد. بنابراین تعمیم نتایج به همۀ بانک‌ها و سایر کشورها باید با احتیاط انجام شود. پژوهش‌های آینده می‌توانند مدل بانک­داری سبز را در کشورهای دیگر یا بازارهای نوظهور و اقتصادهای درحال­توسعه آزمون کنند تا تعمیم‌پذیری مدل بررسی شود. داده‌ها به­صورت مقطعی جمع‌آوری شده‌اند و روابط علت و معلولی بلندمدت بین محرک‌ها، توانمندسازها، شیوه‌های بانک­داری سبز و پایداری عملکرد بانک به‌طور کامل قابل بررسی نیست. پژوهش‌های آینده می‌توانند تأثیر بلندمدت اجرای بانک­داری سبز بر پایداری عملکرد و مزیت رقابتی بانک‌ها را مطالعه کنند. بسیاری از داده‌ها مبتنی بر پرسش­نامه‌های خوداظهاری بوده‌اند که ممکن است تحت تأثیر سوگیری پاسخ‌دهندگان قرار گرفته باشد. توصیه می‌شود پژوهش‌های آینده از دفاتر و گزارش‌های داخلی بانک برای بررسی شیوه‌ها و پیامدهای بانک­داری سبز استفاده کنند.

سهم نویسندگان در پژوهش

نویسندگان به­طور مساوی در مفهوم‌سازی و نگارش مقاله مشارکت داشتند. همۀ نویسندگان محتوای مقاله را تأیید کردند و در مورد تمام جنبه‌های کار به توافق رسیدند.

 

تضاد منافع

نویسندگان اعلام می­کنند که هیچ تضاد منافعی در رابطه با نویسندگی و یا انتشار این مقاله ندارند.

 

تقدیر و تشکر

نویسندگان، از همۀ افراد، به دلیل مشاوره و راهنمایی علمی و مشارکتشان در این مقاله تشکر و قدردانی می­کنند.

 

 

 

 

 

Reference

 

Abbass, K., Qasim, M.Z., Song, H., Murshed, M., Mahmood, H., & Younis, I. (2022). A review of the global climate change impacts, adaptation, and sustainable mitigation measures. Environmental Science and Pollution Research, 29, 42539-42559.

Abdalmajeed Alsmadi, A., & Al-Omoush, K. (2025). Adoption of green banking innovations: Drivers and outcomes. Green Finance, 7(4), 584-609. 

Abdul Basit, S., Gharleghi, B., Batool, K., Hassan, S., Afshar Jahanshahi, A., & Erdinc Kliem, M. (2024). Review of enablers and barriers of sustainable business practices in SMEs, Journal of Economy and Technology, 2, 79-94.

Ahmed, R.R., Akbar, W., Aijaz, M., Channar, Z., Ahmed, F., & Parmar, V. (2023). The role of green innovation on environmental and organizational performance: Moderation of human resource practices and management commitment, Heliyon, 9(1), e12679.

Akomea-Frimpong, I., Adeabah, D., Ofosu, D., & Tenakwah, E. J. (2022). A review of studies on green finance of banks, research gaps and future directions. Journal of Sustainable Finance & Investment, 12(4), 1241–1264.

Ali, W. (2019). Green Leadership as an Emerging Style for Addressing Climate Change Issues in Schools. Journal of Social Sciences, 15, 58-68.

Arner, D.W., Buckley, R.P., Zetzsche, D.A., & Veidt, R. (2020). Sustainability, FinTech and Financial Inclusion. European Business Organization Law Review, 21, 7–35. 

Aslam, W., & Jawaid, S.T. (2023). Green banking adoption practices: improving environmental, financial, and operational performance, International Journal of Ethics and Systems, 39(4), 820-840.

Asgarnezhad Nouri, B., Shabani Korka, S. and beigi firoozi, A. (2024). The effect of green banking on brand resonance and consumer satisfaction with the performance of social responsibility in the banking industry. Journal of Environmental Science Studies, 8(4), 7480-7498. (In Persian). 

Bag, S., Yadav, G., Wood, L., Dhamija, P., Joshi, S. (2020). Industry 4.0 and the circular economy: Resource melioration in logistics. Resources Policy. 68, 101776.

Bang, N. H., Hang, N. P. T., & Dao, L. T. (2023). Environmental Policy Affecting the Development of Green Banking and Green Economy: A Case Study in Vietnam. Revista De Gestão Social E Ambiental, 17(4), e03509.

Bansal, J., Shukla, P., Kumar, P., & Dubey, S. (2024). Green Banking and SDGs: Drivers, Facilitators, and Accelerators, AI-Driven Decentralized Finance and the Future of Finance.

Beenes, M., Butijn, H., & Ion, N. (2023). Campaign Lead Banks and Climate, https://www.banktrack.org/page/banks_and_climate

Bhatnagar, S., & Sharma, D. (2022). Evolution of green finance and its enablers: A bibliometric analysis, Renewable and Sustainable Energy Reviews, 162, 112405.

Bolan, S., Padhye, L.P., Jasemizad, T., Govarthanan, M., Karmegam, N., Wijese Kara, H., Amarasiri, D., ... Bolan, N. (2024). Impacts of climate change on the fate of contaminants through extreme weather events, Science of The Total Environment, 909, 168388.

Bukhari, S., Hashim, A., Amran, F., Bin, A., & Hyder, K. (2019). Green Banking and Islam: two sides of the same coin. Journal of Islamic Marketing, 11(4), 977–1000.

Bukhari, S., Hashim, F., & Amran, A. (2023).Green banking: a strategy for attainment of UN-Sustainable Development Goals 2030, International Journal of Environment and Sustainable Development, 22(1), 13-31.

Chaudhary, R. (2019). Green human resource management in Indian automobile industry. Journal of Global Responsibility, 10(2), 161-175.

Chen, J., Siddik, A. B., Zheng, G.-W., Masukujjaman, M., & Bekhzod, S. (2022). The effect of green banking practices on banks’ environmental performance and green financing: An empirical study. Energies, 15(4), 1292.

Cheung, H., Baumber, A., & Brown, P.J. (2022). Barriers and enablers to sustainable finance: A case study of home loans in an Australian retail bank, Journal of Cleaner Production, 334, 130211.

Chien, F., Hsu, C., Moslehpour, M., Sadiq, M., Tufail, B., & Ngo, T. (2024). A step toward sustainable development: The nexus of environmental sustainability, technological advancement and green finance: Evidence from Indonesia. Environment, Development and Sustainability, 26: 11581–602.

Chuma, C. (2024). Understanding the factors driving a bank to integrate sustainability in its Business in a Market where Green Banking is a Novel Concept. A Case study of Standard Chartered Bank Zambia. Economia Aziendale Online, 15(2), 297-313.

Donath, L., Mircea, G., Neamțu, M., Noja, G.G., & Sîrghi, N. A (2025). Dynamic Analysis of Banks’ Behaviour towards Corporate Social Responsibility Reporting. Mathematics, 13, 2554.

Ellahi, A., Jillani, H., & Zahid, H. (2023). Customer awareness on Green banking practices, Journal of Sustainable Finance & Investment, 13(3), 1377-1393.

Fornell, C., & Larcker, D.F. (1981). Structural equation models with unobservable variables and measurement error: Algebra and statistics. Journal of Marketing Research, 18(3), 328–388.

Glavina, A. Mišić, K., Baleta, J., Wang, J., & Mikulčić, H. (2025). Economic development and climate change: Achieving a sustainable balance, Cleaner Engineering and Technology, 26, 100939.

Guang-Wen Z., & Siddik A.B. (2022) Do Corporate Social Responsibility Practices and Green Finance Dimensions Determine Environmental Performance? An Empirical Study on Bangladeshi Banking Institutions. Front. Environ. Sci. 10:890096.

Habib, A., & Asif Khan, M. (2025). Bank financing and green financing: The influence of sustainable practices on investment sensitivity, Sustainable Futures, 10, 100775.

Hadi, M. R., Hasan, D.  M.  F., Flayyih, H.  H., & Hussein, M. K.  (2023). Green Banking: A Literature Review on Profitability    and    Sustainability    Implications.Ishtar    Journal    of    Economics    and    Business    Studies, 4(2), 1-6.

Hajaran, F., Radfar, R., Divandari, A., Fadaee, D. (2022).Developing Green Banking Model Based on Innovation Management Components for Sustainable Competitive Advantage. Financial Economics, 16(58), 257-280. (In Persian).

Hair Jr., J. F., Hult, G. T. M., Ringle, C., & Sarstedt, M. (2016). A Primer on Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.

Haldar, S., Choudhury, M., Choudhury, S., & Samanta, P. (2023). Trend analysis of long-term meteorological data of a growing metropolitan city in the era of global climate change, Total Environment Research Themes, 7, 100056.

Hameed Yasir, M., Sharifi Renani, H., Marza Neama Radi, M., & Daei Karimzadeh, S. (2025). The Effect of the Quality of Banking Technology Services and Green Banking on Preventing the Possibility of Banking Crises: A Case Study of the Countries of Iraq and Iran. Emergency Management, 13(4), 52-70. (In Persian).

Hariram, N.P., Mekha, K.B., Suganthan, V., & Sudhakar, K. (2023). Sustainalism: An Integrated Socio-Economic-Environmental Model to Address Sustainable Development and Sustainability. Sustainability, 15, 10682.

Henseler, J., Ringle, C.M., & Sinkovics, R.R. (2009). The use of partial least squares path modeling in international marketing, Sinkovics, R.R. and Ghauri, P.N. (Ed.) New Challenges to International Marketing (Advances in International Marketing, Vol. 20), Emerald Group Publishing Limited, Leeds, pp. 277-319.

Hu, L.T., & Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling, 6(1), 1–55. 

Hulland, J. (1999). Use of Partial Least Squares (PLS) in Strategic Management Research: A Review of Four Recent Studies. Strategic Management Journal, 20(2), 195–204.

Hussain, S, Rasheed, A., & Rehman, S.U. (2024). Driving sustainable growth: exploring the link between financial innovation, green finance and sustainability performance: banking evidence. Kybernetes, 53, 4678–4696.

IPCC. (2022). Summary for Policymakers. In: Pörtner, H.-O., Roberts, D. C., Poloczanska, E. S., Mintenbeck, K., Tignor, M., Alegría, A., et al. Okem Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge, New York, NY: Cambridge University Press).

Irfan, M., Musarat, M.A., Alaloul, W.S., & Ghufran, M. (2024). Chapter Eight - Radiative forcing on climate change: assessing the effect of greenhouse gases on energy balance of Earth, Editor(s): Mohammad Reza Rahimpour, Mohammad Amin Makarem, Maryam Meshksar, Advances and Technology Development in Greenhouse Gases:  Emission, Capture and Conversion, Elsevier, Pages 137-167.

Jafari gorji, M.A., Najaf Beigi, R., Faghihi, A., & Kameli, M.J. (2023). Providing a model of sustainable banking development in Iranian governmental Bank with an emphasis on green banking. Journal of Iranian Social Development Studies, 15(2), 21-45. (In Persian).

Jain, P., & Sharma, B.K. (2023). Impact of Green Banking Practices on Sustainable Environmental Performance and Profitability of Private Sector Banks, International Journal of Social Ecology and Sustainable Development, 14(1), 1-19.

Jaradat, H., Mohammad Alshboul, O., Obeidat, I., & Zoubi, M. (2024). Green building, carbon emission, and environmental sustainability of construction industry in Jordan: Awareness, actions and barriers, Ain Shams Engineering Journal, 15(2), 102441.

Jillani, H., Chaudhry, M.N., Zahid, H., & Navid Iqbal, M. (2024). The mediating role of stakeholders on green banking practices and bank's performance: The case of a developing nation. PLoS One. 19(5): e0300585.

Kala, K.N. (2020). A study on the impact of green banking practices on Bank’s environmental performance with special reference to Coimbatore City. African J. Bus. Econ. Res. 15:2020.

Karyani, E., & Obrien, V. (2020). Green banking and performance: the role of foreign and public ownership, Jurnal Dinamika Akuntansi dan Bisnis, 7(2), 221-234.

Khattak, M.A., & Saiti, B. (2021). Banks' environmental policy and business outcomes: The role of competition, Business Strategy and the Environment, 30(1), 302-317.

Knewtson, H.S., & Rosenbaum, Z.A. (2020). Toward understanding FinTech and its industry. Managerial Finance, 46: 1043–60. 

Koval, V., Laktionova, O., Atstāja, D., Grasis, J., Lomachynska, I., & Shchur. R. (2022). Green Financial Instruments of Cleaner Production Technologies. Sustainability, 14(17), 10536.

Kovilage, M.P. (2021). Influence of lean–green practices on organizational sustainable performance. Journal of Asian Business and Economic Studies, 28(2), 121–142.

Kumar, J., Rani, G., Rani, M., & Rani, V. (2024). Do green banking practices improve the sustainability performance of banking institutions? The mediating role of green finance, Social Responsibility Journal, 20(10), 1990-2007.

Laallam, A., Alsubayt, F.M., Kashi, A., & Nomran, N.M. (2025). Exploring the impact of green banking practices on environmental performance: the case of Saudi Arabia and Vision 2030. International Journal of Ethics and Systems, Vol. ahead-of-print No. ahead-of-print. 

Li, Y., Li, X., Wang, X., & Feng, C. (2024). Sustainable digital transformation: the nexus between ICT and global green economic growth. Technological and Economic Development of Economy, 30(5), 1275–1305. 

Lohmoller, J.B. (1989) Latent Variable Path Modeling with Partial Least Squares. Physica-Verlag, Heidelberg.

Malsha, K.P.P.H.G.N., Anton Arulrajah, A., & Senthilnathan, S. (2020). Mediating role of employee green behaviour towards sustain-ability performance of banks. J. Gov. Regul. 9, 92–102.

Mandagie, Y. R. O., Hatta, I. H., Wahyoeni, S. I., & Ahmar, N. (2024). Development of a Green Banking and Green Financing Practice Model for Enhancing Sustainability Development Goals (SDGS). Journal of Lifestyle and SDGs Review, 5(1), e02775.

Merli, M., Pallud, J., & Pulikova, M. (2023). Going green? On the drivers of individuals’ green bank adoption, Business Ethics, Tthe Environment and Responsibility, 23(4), 780-794.

Mir, A.A., & Bhat, A.A. (2022). Green banking and sustainability – a review, Arab Gulf Journal of Scientific Research, 40(3), 247-263. 

Mirza, N., Umar, M., Afzal, A. & Firdousi, S. (2023). The role of fintech in promoting green finance, and profitability: Evidence from the banking sector in the euro zone, Economic Analysis and Policy, 78, 33-40.

Muchiri, M.K., Erdei-Gally, S.K., & Fekete-Farkas, M. (2025). Green Banking Practices, Opportunities, and Challenges for Banks: A Systematic Review. Climate, 13, 102.

Nagina, R. (2025). Effectiveness of Green Financing Activities and Performance Management on Banking Sector: An Empirical Study. Web Intelligence. 23.

Newton, S., Susainathan, S., George, H. J., Quttainah, M., & Parayitam, S. (2024). Top Management Commitment as a Moderator in the Relationship between Green Banking Adoptions Practices and Performance: Evidence from India. Indian Journal of Corporate Governance, 17(1), 33-62.

Nguyen A.H., Do M.H.T., Hoang T.G., & Nguyen, L.Q.T. (2023). Green financing for sustainable development: insights from multiple cases of Vietnamese commercial banks. Bus Strat Environ, 32(1), 321–335.

Nursahla, R.S.A., Paramayoga, S., Fadli, M.A., & Hamidi, M.P. (2023). Legal aspects of the central bank’s green finance instruments in Indonesia: an overview, Journal of Central Banking Law and Institutions, 2(1), 123-152.

Pan, C.L., Qiu, J., Chen, Z., & Pan, Y. (2020). Literature Review and Content Analysis: Internet Finance, Green Finance, and Sustainability. Paper presented at 5th International Conference on Financial Innovation and Economic Development (ICFIED 2020), Sanya, China. 

Park, H., & Kim, J.D. (2020). Transition towards green banking: role of financial regulators and financial institutions. Asian Journal of Sustainability and Social Responsibility, 5(5), 1-25.

Prabhu, N., & Aithal, P. S., (2023). Quantitative ABCD Analysis of Green Banking Practices and its Impact on Using Green Banking Products. International Journal of Applied Engineering and Management Letters, 7(1), 28-66

Qelich, W. (2024). Identification and Analysis of Effective Factors on the Trend of the Iranian Banking Network to Implement Green Banking. Journal of Agricultural Economics & Development, 38(3), 241-227.

Rahman, M.D.H., Rahman, J., Tanchangya, T., & Esquivias, M.A. (2022).Green banking initiatives and sustainability: A comparative analysis between Bangladesh and India, Research in Globalization, 7, 100184.

Rajabi, M., Motahari, S., Khadivi, S., & Behbahani, A. (2025). Designing a Green Banking Model with an Emphasis on Bank Performance Sustainability. Green Development Management Studies, Published online on October 29, 1404. (In Persian).

Ramos Farroñán, E.V., Lizarzaburu Aguinaga, D.A., Cruz Salinas, L.E., Farfán Chilicaus, G.C., Otiniano León, M.Y., Mogollón García, F.S., & Pérez Nájera, C. (2025). Organizational Strategies for Energy Sustainability: Systematic Review of the Literature Spanning 2020–2024. Sustainability, 17, 5252.

Rehman, A., Ullah, I., Afridi, F.E.A., Ullah, Z., Zeeshan, M., Hussain, A., & Rahman, H.U. (2021). Adoption of green banking practices and environmental performance in Pakistan: A demonstration of structural equation modelling.Environment, Development and Sustainability, 23(9), 13200–13220.

Saif-Alyousfi, A.Y.H., & Alshammari, T.R. (2025). Environmental Sustainability and Climate Change: An Emerging Concern in Banking Sectors. Sustainability, 17, 1040.

Selvaraj, S. (2022). A conceptual study on factors influencing green banking facilities in India. J. Corp. Finance Manag. Bank. Syst. 31, 17–22.

Setyorini, M., & Hakam, D. F. (2025). The Impact of Green Banking Activities on Environmental Performance: A Youth-Driven Perception Study in Indonesian Financial Institutions. Journal of Risk and Financial Management, 18(10), 558.

Sharma, P., & Roy, A. (2021). A Scientometric analysis of literature on Green Banking (1995-March 2019). Journal of Sustainable Finance & Investment, 11(2), 143–162.

Sheikh, A., Saeedi, P., Abbasi, E., & Naderian, A. (2022). Providing and analysis of green financing model of companies through the banking industry in establishing a sustainable environment. Journal of Financial Economics, 16(58), 215-232. (In Persian).

Siankwilimba, E., Mumba, C., Hang’ombe, B. M., Faccia, A., Sizyoongo, M., Dzvimbo, M. A., … Chanda, M. (2025). Green banking innovation for smallholder farmers: a commentary on financial accessibility and sustainability. International Journal of Agricultural Sustainability, 23(1), 2553957.

Siswanti, I., Riyadh, H.A., Cahaya, Y.F., Prowanta, E., & Beshr, B. (2024). Unlocking sustainability: exploring the nexus of green banking, digital transformation, and financial performance with foreign ownership moderation. Discov Sustain, 5, 379.

Slaper, T., & Hall, T.J. (2011). The Triple Bottom Line: What is it and how does it work. Indiana Business Review. 86. 4-8.

Tanchangya, T., Rahman, J., Siddiqi, K.O., Islam. N., Sarkar, T., Naher, K., Das, S., & Chowdhury, S. (2025). Factors affecting green banking technology adoption in Bangladesh. Discov Sustain, 6, 1252.

Tandon, G., Mitra, D., Khanna, N., First, J., & Buchner, B. (2025). The State of Green Banks 2025: Learnings from green financing structures around the world. Retrieved from https://www.climatepolicyinitiative.org/publication/the-state-of-green-banks-2025-learnings-from-green-financing-structures-around-the-world/

Taneja, S., Bansal, N., Johri, A., Asif, M., & Shamsuddin, Z. (2024). Mapping the landscape of green banking strategies: a bibliometric approach. Front. Sustain. Cities. 6:1404732.

Tekin, Z. (2025). Green banking strategies: Evidence from Turkish banks, Borsa Istanbul Review, 25(5), 930-938.

United Nations Environment Programme (2024). Circular Economy as an Enabler for Responsible Banking: Circular Solutions to Achieve Climate Targets. Geneva. Retrieved from https://www.unepfi.org/wordpress/wp-content/uploads/2024/07/PRB_CE-Climate-Nexus_Guidance-Doc.pdf

Usher, B. (2022). Investing in the Era of Climate Change, Columbia Business School Publishing.

Vinoth, S., Vemula, H. L., Haralayya, B., Mamgain, P., Hasan, M. F., & Naved, M. (2021).  Application of cloud computing in banking and e-commerce and related security threats.  Materials Today: Proceedings, 51(8), 2172-2175.

Wang, R., Destek, M. A., Weimei, C., Albahooth, B., & Khan, Z. (2024). Drivers of Sustainable Green Finance: Country’s Level Risk and Trade Perspective for OECD Countries. The Journal of Environment & Development, 33(1), 125-148.

ZadFallah, M., Ganjinia, H., Azadeh Del, M., & Baghersalimi, S. (2024). Ethical Banking and Social Responsibility: Presenting a Green Banking Model. Ethics in Science and Technology, 19(1), 92-101. (In Persian).

Zhang, X., Wang, Z., Zhong, X., Yang, S., Siddik, A.B. (2022). Do Green Banking Activities Improve the Banks’ Environmental Performance? The Mediating Effect of Green Financing. Sustainability, 14, 989.

Zheng, G., Siddik, A.B., Masukujjaman, M., Fatema, N., & Alam, S.S. (2021). Green Finance Development in Bangladesh: The Role of Private Commercial Banks (PCBs). Sustainability, 13, 795.

Zhou, X., Caldecott, B., Hoepner, A.G.F., & Wang, Y. (2022). Bank green lending and credit risk: An empirical analysis of China's green credit policy. Business Strategy and the Environment, 31, 1623–1640.

Zimmermann, S. (2019). Same Same but Different: How and Why Banks Approach Sustainability. Sustainability. 11. 2267.

 

* Corresponding Author: Assistant Professor, Department of Environment, Faculty of Agriculture and Basic Sciences, Rudehen Branch, Islamic Azad University, Rudehen, Iran.

Address: Department of Environment, Faculty of Agriculture and Basic Sciences, Rudehen Branch, Islamic Azad University, Rudehen, Iran.

Email: samotahari@iau.ac.ir Tel: 09123550064

 

*  نویسنده مسؤول: سعید مطهری

آدرس: استادیار دانشگاه آزاد اسلامی، واحد رودهن ایران.

ایمیل: tsamotahari@iau.ac.ir تلفن:  09123550064

 

[1] دانشجوی دکتری، گروه مدیریت محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد رودهن، رودهن، ایران. melikarajabi1977@gmail.com

[2] استادیار، گروه مدیریت محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد رودهن، رودهن، ایران. نویسنده مسئول. samotahari@iau.ac.ir

[3] استادیار، گروه مدیریت محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد رودهن، رودهن، ایران. khadivi@riau.ac.ir

[4] دانشیار، گروه مدیریت محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد رودهن، رودهن،ایران. azbehbahani@gmail.com

[5] Climate Policy Initiative (CPI)

[6] Natural Resources Defense Council ‌(NRDC)

[7] Bottom line (BL)

[8] Triple bottom line (TBL)

[9] Securities and Exchange Commission (SEC)

 

[1] Ph. D. Student, Department of Environment, Faculty of Agriculture and Basic Sciences, Rudehen Branch, Islamic Azad University, Rudehen, Iran.

[2] Assistant Professor, Department of Environment, Faculty of Agriculture and Basic Sciences, Rudehen Branch, Islamic Azad University, Rudehen, Iran.

[3] Assistant Professor, Department of Environment, Faculty of Agriculture and Basic Sciences, Rudehen Branch, Islamic Azad University, Rudehen, Iran.

[4] Associate Professor, Department of Environment, Faculty of Agriculture and Basic Sciences, Rudehen Branch, Islamic Azad University, Rudehen, Iran.

تعداد مشاهده مقاله: 22

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 3