Evaluation and Validation of Relationships Between Concepts and Constructs of the Participatory Environmental Policymaking Model in Iran Using Structural Equation Modeling*

Abdolhamid Ebrahimitabar[1] , Abolfazl Mohammadi[2] , Ali Khani[3] , Ali Taheri[4]

Extended Abstract

1.       Introduction

The realization of participatory policymaking in the environmental sector is widely regarded as a cornerstone of sustainable and learning-oriented governance. Nevertheless, in many contexts, including Iran, a significant gap persists between the normative and legal emphasis on public participation and the actual institutional and operational mechanisms that enable it. This study aims to evaluate and validate the relationships among the key concepts and constructs of a participatory policymaking model in Iran’s environmental governance, thereby providing a context-sensitive analytical framework for reconfiguring structural, institutional, and cultural components of participation. The central question is how the interplay among causal conditions, contextual and intervening factors, strategies, and outcomes can explain the current status of participatory policymaking and the possible pathways for transitioning toward participatory governance.

2.       Research Methodology

Methodologically, the research is applied in purpose and descriptive–analytical in nature, employing Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) to examine the relationships among the constructs. Data were collected through a structured questionnaire, combined with Delphi-based expert consultation, from a sample of experts, managers, and practitioners in governmental, non-governmental, and civil society organizations active in environmental affairs in Tehran Province. The validity and reliability of the measurement instrument were assessed using Confirmatory Factor Analysis (CFA), Cronbach’s alpha, and Composite Reliability (CR) indices. The results indicate that the mean scores of the main constructs fall within the range of approximately 4.9 to 5.6 (on the applied scale), suggesting a moderate-to-relatively-high, yet not fully satisfactory, perceived status of participatory policymaking in the environmental field.

3.       Research Findings

The structural model reveals that power-concentrated structural conditions play a major role in undermining the development of participation. Centralization of decision-making, weak institutional cohesion, conflicts of interest among key actors, and the prioritization of political–economic considerations over environmental objectives emerge as the most critical causal barriers. These factors tend to reproduce hierarchical arrangements, reduce transparency, weaken accountability, and confine participation to symbolic or consultative forms with limited impact on final decisions. In contrast, knowledge and information resources, media and public communication, digital and communication technologies, and educational or facilitative actors are identified as positive intervening conditions that can partially compensate for structural weaknesses by enhancing public awareness, improving access to information, and facilitating interaction between state and society.

The findings further underscore the decisive role of contextual factors, particularly the broader culture of participation, levels of social capital, and mutual trust among actors, as well as prevailing institutional norms and constraints. Deficiencies in these domains constrain the depth and continuity of participatory practices, even where formal rules or consultative mechanisms exist. The path analysis suggests that, in the absence of supportive contextual and causal configurations, participatory strategies remain fragile and tend to produce limited or short-lived effects.

Building on these insights, the proposed model rests on five key strategic pillars:

(1) Transforming the role of the state from a dominant owner–implementer toward a regulator and facilitator;

(2) Empowering social and local actors through capacity-building and collective action support;

(3) Developing horizontal and vertical networks among governmental, civil, and expert institutions;

(4) Reforming organizational structures and legal frameworks to secure rights of participation and institutionalize inclusive processes; and

(5) Institutionalizing data transparency and leveraging digital participatory platforms to ensure open, continuous, and traceable engagement.

4.       Conclusion

Implementation of these strategic orientations can promote a shift from centralized, top-down policymaking toward more interactive, multi-level, and co-productive governance arrangements. The results indicate that effective participation generates multidimensional outcomes in environmental, social, cultural, and institutional domains, contributing to improved policy quality, enhanced legitimacy, stronger accountability, and higher levels of public trust.

Overall, the analysis suggests that participatory policymaking in Iran’s environmental sector is currently in an intermediate and conditional state: latent capacities and normative commitments to participation exist, yet their realization is contingent upon structural reforms, cultural and institutional change, and the redesign of power and decision-making relations. Accordingly, successful transition toward participatory environmental governance requires an integrated approach that simultaneously addresses structural, procedural, and actor-level dimensions. From this perspective, participatory policymaking is not merely a technical tool but a foundational approach to reconstituting state–society relations in the governance of the environment. By offering a validated, context-specific model, this study provides an analytical basis for rethinking participatory mechanisms, enhancing institutional capacity, and guiding future policy reforms in Iran’s environmental governance system.

Funding

There is no funding support.

Authors’ Contribution

Authors contributed equally to the conceptualization and writing of the article. All of the authors approved the content of the manuscript and agreed on all aspects of the work

Conflict of Interest

Authors declared no conflict of interest.

Acknowledgments

We are grateful to all the persons for scientific consulting in this paper..

* Corresponding Author: Associate Professor, Jihadi Management Leadership Center, Faculty of Strategic Planning Management, Imam Hussein University, Tehran, Iran.

[1] PhD student in Public Administration - Decision Making and Public Policy, Faculty of Management and Strategic Planning, Imam Hossein University, Tehran, Iran.

[2] Associate Professor, Jihadi Management Leadership Center, Faculty of Strategic Planning Management, Imam Hussein University, Tehran, Iran.

[3] Assistant Professor, Jihadi Management Leadership Center, Faculty of Strategic Planning Management, Imam Hussein University, Tehran, Iran.

[4] Assistant Prof., Department of Transformation and Excellence, Faculty of Management and Economics, Imam Hossein Comprehensive University, Tehran, Iran.

ارزیابی و اعتبارسنجی روابط بین مفاهیم و سازه‌های الگوی خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط زیست در ایران با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری*

1      مقدمه

فاضلاب شهری حاصل فعالیت‌های مسکونی، تجاری، صنعتی و کشاورزی بوده و حاوی طیف گسترده‌ای از آلاینده‌های آلی، معدنی و میکروبی است که در صورت مدیریت نادرست، می‌تواند تهدیدی جدی برای سلامت انسان و اکوسیستم‌ها باشد. رشد جمعیت، گسترش شهرنشینی و ارتقاء سطح بهداشت عمومی موجب افزایش برداشت از منابع آب سطحی و زیرزمینی و در نتیجه تشدید فشار بر منابع محدود آبی شده است. این فشار فزاینده نه‌تنها منجر به کاهش کمی منابع آب، بلکه موجب افت کیفیت آب، افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای و تشدید اثرات محیط زیستی در مقیاس محلی و منطقه‌ای شده است (Rizzo et al., 2019). از این رو، جمع‌آوری، تصفیه و بازگرداندن فاضلاب به چرخۀ طبیعی آب یا استفادۀ مجدد از آن، به یکی از ارکان اساسی مدیریت پایدار منابع آب تبدیل شده است (Grady Jr et al., 2011).

در ایران، به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک، بحران آب تحت تأثیر عواملی نظیر خشکسالی‌های مکرر، استقرار صنایع آب‌بر در نواحی کم‌آب، برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی و ضعف در مدیریت منابع آب تشدید شده است. در چنین شرایطی، استفادۀ مجدد از فاضلاب شهری به‌عنوان یک منبع آب تجدیدپذیر می‌تواند نقش مهمی در کاهش فشار بر منابع آب طبیعی ایفا کند (Hua et al., 2022). تأمین آب صنایع، کشاورزی و فضای سبز شهری از طریق پساب تصفیه‌شده نه‌تنها به حفاظت از منابع آب زیرزمینی کمک می‌کند، بلکه از رهاسازی آلودگی در محیط نیز جلوگیری و به تحقق اهداف توسعۀ پایدار یاری می‌کند.

با وجود مزایای بالقوه استفادۀ مجدد از فاضلاب، انتخاب سناریوی مناسب مدیریتی نیازمند ارزیابی جامع و چندبعدی است. بسیاری از مطالعات پیشین تنها بر یک بُعد از اثرات، نظیر ردپای کربن یا مصرف انرژی تمرکز داشته‌اند، درحالی‌که تصمیم‌گیری پایدار مستلزم درنظرگرفتن هم‌زمان شاخص‌های محیط زیستی، انرژی، سمیت و ابعاد اقتصادی است. در این راستا، ارزیابی چرخۀ حیات (LCA) به‌عنوان ابزاری نظام‌مند، امکان سنجش پیامدهای محیط زیستی در کل چرخۀ عمر سیستم را فراهم می‌کند و در صورت ادغام با تحلیل هزینۀ چرخۀ عمر (LCC)، می‌تواند تصویری جامع از پایداری گزینه‌های مختلف ارائه دهد.

مطالعۀ حاضر با هدف توسعه و به‌کارگیری یک چارچوب یکپارچه برای ارزیابی اثرات محیط زیستی و اقتصادی مدیریت فاضلاب شهری کرمان انجام شده است. در این پژوهش چهار سناریو شامل وضعیت فعلی استفادۀ صنعتی، تزریق به آبخوان، استفادۀ کشاورزی و آبیاری فضای سبز شهری مورد بررسی قرار گرفته‌اند. چارچوب پیشنهادی با ادغام شاخص‌های ردپای کربن، ردپای انرژی، سمیت انسانی و اکولوژیکی و تحلیل اقتصادی، تلاش می‌کند تصویری دقیق و مقایسه‌ای از پیامدهای هر سناریو ارائه دهد و مبنایی علمی برای تصمیم‌گیری در مدیریت پایدار فاضلاب در مناطق کم‌آب فراهم سازد.

ادبیات پژوهش در حوزۀ مدیریت فاضلاب شهری طی دو دهۀ اخیر به سمت ارزیابی‌های یکپارچه حرکت کرده است؛ یعنی رویکردهایی که به‌جای تمرکز صرف بر عملکرد تصفیه (کیفیت پساب)، هم‌زمان پیامدهای محیط زیستی و اقتصادی را در مقیاس چرخۀ عمر می‌سنجند. یکی از کارهای پایه در این مسیر، مطالعۀ Benedetti و همکاران (2008) است که «سامانۀ یکپارچۀ فاضلاب شهری» را در سطح کل سیستم (از جمع‌آوری تا تصفیه و دفع/بازیافت) از منظر محیط‌زیستی و اقتصادی ارزیابی می‌کند (Benedetti et al., 2008). این مطالعه نشان داد که ارزیابی عملکرد یک تصفیه‌خانه بدون درنظرگرفتن تعامل آن با شبکه و سایر اجزای سیستم شهری می‌تواند به تصمیم‌های زیر بهینه منجر شود؛ نکته‌ای که بعداً در مطالعات مبتنی بر LCA و LCC نیز به‌عنوان یک اصل کلیدی تکرار شد.

در ادامۀ این مسیر، بخشی از پژوهش‌ها به‌طور مشخص بر ارزیابی چرخۀ عمر تصفیه‌خانه‌های فاضلاب و مقایسۀ گزینه‌های فناورانه تمرکز کرده‌اند. Kamble و همکاران (2019) با یک رویکرد چرخۀ عمر، عملکرد محیط‌ زیستی و اقتصادی تصفیه‌خانه‌های شهری در هند را بررسی کرده و اهمیت مصرف انرژی و مواد شیمیایی را به‌عنوان محرک‌های اصلی اثرات و هزینه‌ها برجسته می‌کنند (Kamble et al., 2019). در همین راستا، Cicekalan و همکاران (2023) با رویکرد «تکنو-اقتصادی و محیط زیستی»، چندین پیکربندی متداول تصفیه (در مقیاس شهری) را مقایسه می‌کنند و نشان می‌دهند که انتخاب فناوری، علاوه بر کیفیت پساب، به­شدت به مبادلۀ بین هزینه‌های سرمایه‌ای/عملیاتی و اثرات محیط زیستی وابسته است (Cicekalan et al., 2023; Kamble et al., 2019). این دسته مطالعات، از یک سو شواهد کمی برای مقایسۀ فناوری‌ها فراهم می‌کنند و از سوی دیگر نشان می‌دهند که امروزه دولت‌ها به­طور پیوسته با مسائل سخت و پیچیده‌ای مواجه‌اند که دارای ویژگی‌هایی چون کنشگران متعدد، دیدگاه‌های متعدد، علایق متضاد و عدم اطمینان‌های زیاد هستند (Borgen, 2007: 113). نارضایتی از سازوکارهای سنتی نمایندگی سیاسی از یک سو و پیچیدگی مسائل از سوی دیگر، علاقه به مشارکت شهروندان را افزایش داده است. در بسیاری از نظام‌های نمایندگی، فراتر از فرصت‌های رأی‌دهی، باید به مردم اجازه داد در خط‌مشی‌هایی که بر زندگی آنان تأثیر می‌گذارد مشارکت کنند. خط‌مشی‌ها نتیجه تعاملات تنگاتنگ هستند و شهروندان باید مشارکت فعال داشته باشند (Gholipour, 2011: 48). سیاست‌گذاری مشارکتی به­عنوان رویکردی نوین در حکمرانی، بازآرایی فرآیندهای تصمیم‌گیری و افزایش مشروعیت سیاست‌ها را تسهیل می‌کند (Esmaeili Sangari & Parvin, 2025: 11).

مسائل محیط ‌زیستی در کشورهای درحال­توسعه، به‌طور فزاینده‌ای پیچیده، میان‌بخشی و از نظر سیاسی مناقشه‌برانگیز شده‌اند؛ وضعیتی که رویکردهای صرفاً فن‌سالارانه یا از بالا به پایین را ناکافی می­کند (Newig et al, 2018: 269). حکمرانی محیط ‌زیست ایران با چالش‌هایی چون فقدان نهادی قوی، بودجه و نیروی انسانی ناکافی، قوانین مبهم و تعارضات اجتماعی، اقتصادی، حقوقی و سیاسی مواجه است (Kolaki, 2021: 20). مسائل محیط ‌زیستی ماهیتی پیچیده، نامطمئن و چندمقیاسی دارند و مستلزم فرآیندهای تصمیم‌گیری شفاف، انعطاف‌پذیر و پذیرای تنوع دانش‌ها و نظام‌های ارزشی هستند. مشارکت ذی‌نفعان به‌طور فزاینده‌ای به­عنوان عنصری کلیدی در فرآیندهای تصمیم‌گیری محیط ‌زیستی نهادینه شده است (Reed, 2008: 2417). پذیرش گستردۀ مشارکت ناشی از تردید عمومی نسبت به علم، گسترش آگاهی شهروندان و تأکید بر توسعۀ پایدار بوده است (Younge & Fowkes, 2003: 17).

مطالعات در کشورهای درحال­توسعه، چالش‌هایی چون تسلط نخبگان، ضعف چارچوب‌های حقوقی، محدودیت ظرفیت نهادی، نابرابری‌های قدرت و فقدان سازوکارهای بازخورد را نشان داده‌اند. این یافته‌ها ضرورت طراحی نظام‌مند الگوهای مشارکتی با نقش‌های روشن، تمرکززدایی، تفویض اختیار، تضمین‌های نهادی و حلقه‌های بازخورد مؤثر را برجسته می‌کنند (Barletti et al, 2020: 1؛ Vaio et al, 2021: 12؛ Gandhi et al, 2020: 1).

تغییرات محیط ‌زیستی و اجتماعی به­طور فزاینده‌ای از طریق مدل‌سازی مشارکتی برای تعامل واقعی با همکاران متعدد در فرآیند مدل‌سازی درک و نمایش داده می‌شوند، ولی با وجود تنوع روش‌ها و الگوهای مشارکتی برای ارتقاء تعامل و هم‌آفرینی، هنوز مشخص نیست که میزان و شیوه‌های مشارکت در زمینه‌های مختلف چیست و چگونه می‌توان روش‌های مناسب را برای استفادۀ یک موقعیت و یا کشور خاص انتخاب کرد.

در کشورهایی مانند ایران که با چالش‌هایی نظیر آلودگی شدید هوا، بحران کم‌آبی و تمرکز نهادی قدرت مواجه‌اند، ادبیات مربوط به مشارکت بر ضرورت تدوین الگوهای بومی و حساس به زمینه تأکید دارد؛ اما دست­یابی به این الگو به تغییرات تحول‌آفرین در جامعه، اقتصاد و محیط ‌زیست متکی است (Moallemi et al, 2021: 1). بررسی نقش رسانه‌ها، مشارکت مدنی و عملکرد تاریخی نهادهای زیست‌محیطی می‌تواند زمینه‌ساز سیاست‌گذاری‌های مبتنی بر شواهد باشد (Daneshmand, 2025: 82).

مسألۀ اصلی آن است که سازوکارهای نهادینه‌شده، شفاف و دارای ضمانت اجرا برای جلب مشارکت واقعی همۀ ذی‌نفعان در فرآیند خط‌مشی‌گذاری محیط ‌زیست وجود ندارد. همچنین، الگوهای مشارکتی ارائه‌شده در ادبیات داخلی، عمدتاً توصیفی یا ترجمه‌ای بوده و قادر به تبیین پارادایم حاکم بر تعامل بازیگران، منطق قدرت، زمینه‌های نهادی و فرآیندهای شکل‌گیری مشارکت واقعی در بافت خاص سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران نیستند و در نتیجه، بیش از آنکه به مشارکت معنادار و اثرگذار بینجامد، به­صورت نمادین و نمایشی بازتولید می‌شود؛ لذا نیاز به یک الگوی بومی برای خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط ‌زیست؛ الگویی که ضمن بهره‌گیری از تجارب بین‌المللی، با واقعیت‌های اجتماعی–سیاسی، چارچوب‌های حقوقی و هنجارهای فرهنگی کشور سازگار بوده و همۀ بازیگران اصلی در آن به شکل واقعی نقش داشته باشند، همچنان احساس می‌شود. از این رو، پژوهش حاضر با اتکا به روش مدل‌سازی معادلات ساختاری، در پی شناسایی مفاهیم اصلی الگوی خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط ‌زیست در ایران و ارزیابی و اعتبارسنجی روابط میان این مفاهیم است.

2      مبانی نظری

1-2- چارچوب نظری

مرور ادبیات خط‌مشی‌گذاری محیط ‌زیستی نشان­دهندۀ تکامل مبانی نظری خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط ‌زیستی است که به­عنوان یک حوزۀ حیاتی برای ارتقاء مشروعیت دموکراتیک و پیامدهای اکولوژیک ظهور کرده است که در ادامه به­صورت خلاصه به آن­ها خواهیم پرداخت.

الف) نظریۀ ذی‌نفعان: نظریۀ ذینفعان در حوزۀ خط‌مشی‌گذاری محیط ‌زیست بدین معناست که تصمیم‌ها باید با مشارکت تمامی ذی‌نفعان مرتبط، از نهادهای دولتی و صنایع خصوصی گرفته تا جوامع بومی و مراکز علمی اتخاذ شوند (Zakaria et al, 2025: 2488). این نظریه، توجیهی هنجاری برای مشارکت گسترده ارائه می‌دهد و مدعی است که گنجاندن دیدگاه‌های متنوع به تصمیم‌هایی بهتر، پایدارتر و مشروع‌تر می‌انجامد (Taylor et al, 2025: 2).

ب) پایه‌های نظری و تقابل دانش فنی با آگاهی شهروندی: این دوره را که تلاشی نظام‌مند برای افزایش درگیر شدن شهروندان در تصمیم‌گیری‌های جمعی که پیامدهای بوم‌شناختی دارند، می‌توان «محیط ‌زیستی‌شدن» نظریۀ دموکراسی مشارکتی نامید (Hayward, 1995: 215). چالش بنیادین و مستمر در این مقطع، تنش آشتی‌ناپذیر میان نظرات علمی متخصصان و دانش بومی یا شهروندی بود (Fischer, 2000: 95-97؛ Beierle, 2010: 1).

ج) الگوپردازی و ارزشیابی فرآیندهای مشارکتی در مقام عمل: در این دوره توجه محققین حوزۀ خط‌مشی‌گذاری محیط ‌زیست به سمت توسعه، به‌کارگیری و ارزیابی مدل‌های عینی مشارکت عمومی در حکمرانی محیط ‌زیست معطوف گشت و شروع به تدوین چارچوب‌های ساختارمندی کردند که ضمن تمایز میان اهداف متنوع مشارکت، سطوح مختلفی از مشارکت – از اطلاع‌رسانی تا تفویض قدرت تصمیم‌گیری- را ارائه دادند. (Fischer, 2010: 56؛ O’Faircheallaigh, 2010: 19). این عصر، به تولید نظریه‌های فرآیندمحوری منجر شد که توضیح می‌دادند چگونه کیفیت و نوع تعامل ذی­نفعان می‌تواند پیامدهای متفاوتی را برای جامعه و زیست‌بوم رقم بزند (Reed, 2018: 7). این روند نشان‌دهندۀ گذار از منازعات هنجاری انتزاعی به سمت خلق ابزارهای مبتنی بر شواهد برای سنجش کارکرد مشارکت در جهان واقعی بود.

د) کرانه‌های نوین در دموکراسی محیط ‌زیستی: دموکراسی محیط ‌زیستی درواقع بازتاب‌دهندۀ همان بحث‌های ریشه‌ای پیرامون رابطۀ متخصصان و توده‌ها در حوزه‌های فنی و پیچیده است. دموکراسی محیط ‌زیستی در سه بُعد تعریف می‌شود: حاکمیت مردمی، حکمرانی مشارکتی و مالکیت مدنی (Szulecki, 2017: 21).

در سال­های اخیر آثار علمی بر تقویت سازوکارهای مشارکت عمومی در حکمرانی محیط ‌زیستی و درنظرگرفتن ویژگی‌های رسمی در اجرای خط‌مشی‌ها تأکید می‌کند (Wu et al, 2025: 1)  این آثار نشان‌دهندۀ چرخشی از بحث دربارۀ ضرورت مشارکت به سمت طراحی فرآیندهایی هدفمند برای دست­یابی به افزایش مشارکت در تمام مراحل فرآیند خط‌مشی‌گذاری محیط ‌زیستی می‌باشند. مرور چارچوب‌های نظری مطرح در خط‌مشی‌گذاری محیط ‌زیست در سطح جهان نشان می‌دهد که علی­رغم تأکید و تکامل بر گسترش مشارکت در فرآیند خط‌مشی‌گذاری، اما در کشور ایران با چالش‌های ساختاری، برنامه‌ای و اجرایی متعددی مواجه است و هنوز چارچوب دقیق و علمی منسجمی که بتواند راهنمای عمل فرآیند خط‌مشی‌گذاری مشارکتی باشد، طراحی نشده است.

2-2- مرور پیشینۀ پژوهش

مطالعات متعددی در حوزۀ حکمرانی و مشارکت در برنامه‌های محیط ‌زیست در سطح ایران و جهان انجام یافته است. بررسی ادبیات پژوهشی در حوزۀ خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط ‌زیست نشان می‌دهد که این حوزه به‌طور فزاینده‌ای به‌عنوان «کانون پیوند نظر و عمل» و بستر توسعه و تکامل مشارکت در خط‌مشی‌گذاری محیط ‌زیست مورد توجه قرار گرفته است. در ایران نیز، بخش قابل توجهی از مطالعات به تعریف، ضرورت، اجرا و پیامدهای برنامۀ خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط ‌زیست اختصاص یافته است.

نتایج پژوهش اسداللهی و همکاران (1403) با عنوان طراحی مدل حکمرانی مشارکتی محیط ‌زیست در کشور ایران؛ مطالعۀ موردی: کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای با ابزار تجارت کربن، با تمرکز بر صنعت نفت و گاز و پتروشیمی نشان داد مشارکت علاوه بر کاهش آلاینده‌ها، تقویت اعتماد و فرهنگ­سازی عمومی در ضمن حفظ محیط ‌زیست با مشاورهای اقتصادی تعریف شده است. از دیدگاه آنان بخش اصلی مدل نهاد تنظیم‌گر می‌باشد.

حسنوند و طولابی‎نژاد (۱۴۰۲) در مقالۀ خود با عنوان تبیین مدل قانون حکمرانی زیست محیطی روستایی در ایران به  این نتیجه رسیده‌اند که ۴ راهبرد و مسیر، شامل ایجاد حکمرانی مشارکتی در حفاظت از محیط ‌زیست روستایی کشور، تقویت حس مشارکت روستاییان کشور در حفاظت از محیط ‌زیست، ایجاد تعادل بین منافع اقتصادی و زیست محیطی در کشور و توسعۀ یک سیستم حکمرانی محیطی روستایی مبتنی بر قانون در کشور، مهم‌ترین مسیرهای چندگانه برای بهبود حکمرانی محیطی روستایی در ایران هستند.

معطوفی و همکاران (1396) در پژوهشی با عنوان اولویت­بندی عوامل مؤثر بر تدوین خط‌مشی‌های زیست‌محیطی کشور با استفاده از روش ANP، ضمن قلمداد کردن موضوع محیط ‌زیست به­عنوان یکی از عناصر مهم در ترکیب اقتصادی و فرهنگی کشور، سه زیر معیار «قرار گرفتن مسائل محیط ‌زیست در اولویت نمایندگان به­ویژه فراکسیون محیط ‌زیست و کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی»، «حمایت مجامع تصمیم­گیری و سیاست­گذاری کشور از جایگاه منابع طبیعی و محیط ‌زیست» و «توسعۀ دیپلماسی زیست‌محیطی» را به ترتیب دارای بیشترین تأثیر در تدوین خط‌مشی زیست‌محیطی دانستند.

اصلی‌پور و همکاران (1393) در پژوهشی با عنوان تبیین الگوی بومی تدوین خط‌مشی‌های زیست‌محیطی کشور با استفاده از نظریۀ داده­بنیاد نشان می‌دهد که بازیگران زیست‌محیطی به منزلۀ شرایط علی در تدوین خط‌مشی زیست‌محیطی از طریق راهبرد کنش‌های زیست‌محیطی به تدوین خط‌مشی‌های محیط ‌زیستی مرتبط می‌شوند. در عین حال ابرخط‌مشی‌های زیست‌محیطی به منزلۀ عوامل مداخله­گر و عوامل زمینه‌ایِ نرم و سخت به منزلۀ مؤلفه‌های بسترساز، تدوین خط‌مشی‌های زیست‌محیطی را تسهیل می‌کنند.

نتایج پژوهش تمسکی و همکاران (1403) نشان می‌دهد برای طراحی الگوی حکمرانی محیط ‌زیست در ایران باید نقش اقتصاد، فرهنگ، جوامع بومی و مدنی را در نظر گرفت و حکمرانی خوب در حوزۀ محیط ‌زیست نیازمند مشارکت یکایک گروداران اعم از دولت، سازمان‌های غیردولتی و بخش خصوصی در فرآیند تصمیم‌گیری و مدیریت محیط ‌زیست است.

رز و نویگ (2025) در پژوهشی با عنوان آیا حکومت مشارکتی به حل مشکلات زیست‌محیطی بلندمدت کمک می‌کند؟ مفهوم‌سازی و شواهد از ۲۳ دموکراسی؛ نشان داد که حکمرانی مشارکتی درواقع به حل و جلوگیری از مشکلات زیست‌محیطی بلندمدت کمک می‌کند به‌طورکلی، مشورت و هم‌اندیشی برای پرداختن مؤثر به مشکلات زیست‌محیطی بلندمدت، تعیین‌کننده‌تر از مشارکت صرف است.

آکاواراپو (2025) در پژوهشی با عنوان یک مرور سیستماتیک بر متون علمی که بحث آینده‌های مشارکتی و حکمرانی را به سمت ظرفیت‌ها پیش می‌برد؛ نشان داد که طراحی، روش و رویکرد فرآیندهای آینده‌پژوهی مشارکتی به ظرفیت‌های سازمان‌ها و بازیگران محلی مسئول طراحی، هدایت و ادارۀ این گفتمان‌ها بستگی دارد. همچنین یافته‌های ایشان نشان می‌دهد درحالی­که تحقیقات موجود به­طور فزاینده‌ای نوآوری در روش‌ها و رویکردهای مشارکتی را در اولویت قرار می‌دهند، شکاف مهمی در بررسی ظرفیت‌هایی که فرآیندهای آینده‌پژوهی مشارکتی همه‌جانبه و تحول‌آفرین را ممکن می‌سازند، باقی می‌ماند. رویکرد ظرفیت‌محور به شیوه‌های آینده‌پژوهی مشارکتی که بر توانمندسازی مشورتی شهروندان متمرکز است، نیاز امروز برای پیشبرد تولید مشترک آینده‌های پایدار است.

یافته‌های وو و همکاران (2025) در پژوهشی با عنوان تأثیر مقررات زیست‌محیطی مشارکتی عمومی بر شدت انتشار کربن: تحلیل متن سیاست؛ نشان می‌دهد که: 1) مقررات زیست‌محیطی مشارکتی عمومی به­طور قابل توجهی شدت انتشار کربن را کاهش می‌دهد. 2) تحلیل میانجی­گری نشان می‌دهد که مشارکت زیست‌محیطی عمومی به­عنوان یک واسطۀ مهم بین مقررات زیست‌محیطی و کاهش انتشار کربن عمل می‌کند. 3) تحلیل ناهمگونی نشان می‌دهد که ویژگی‌های رسمی به­طور قابل توجهی اثربخشی سیاست را تعدیل می‌کنند، به­طوری­که مقررات اجرا شده توسط مقامات غیرمحلی، با سابقۀ کوتاه‌تر و تحصیلات کم­تر، اثرات مهاری قوی‌تری بر انتشار کربن در مقایسه با همتایان خود نشان می‌دهند. این یافته‌ها بر اهمیت تقویت سازوکارهای مشارکت عمومی در حکمرانی زیست‌محیطی و درنظر­گرفتن ویژگی‌های رسمی در اجرای سیاست‌ها تأکید می‌کنند.

نتایج هوآنیوجیا و همکاران (2025) در پژوهشی با عنوان آیا رضایت عمومی از عملکرد زیست محیطی دولت، مشارکت آن­ها را در حفاظت از محیط ‌زیست ارتقا می‌دهد؟ نشان می‌دهد که مشارکت مردمی مؤثر عنصر کلیدی حاکمیت محیط ‌زیستی پایدار بوده و افرادی که رضایت بیشتری از عملکرد محیط ‌زیستی دولت ابراز می‌کنند، تمایل بیشتری دارند و در ابتکارات محیطی داوطلبانه مشارکت فعال دارند. تجزیه­وتحلیل مکانیسم نشان می‌دهد که شناخت عمومی بیشتر، آگاهی محیط ‌زیستی و اعتبار دولت را افزایش می‌دهد. این تحقیق تأکید می‌کند که بهبود عملکرد دولت در حاکمیت محیطی می‌تواند مشارکت عمومی پایدار را تقویت کند.

ژائوپنگ‌چو و همکاران (2022) در پژوهش خود با عنوان مشارکت عمومی چگونه می‌تواند حاکمیت محیطی را در چین بهبود بخشد؟ یک رویکرد شبیه‌سازی سیاست با بازی تکاملی چند نفره، به بررسی این موضوع پرداختند که چگونه مشارکت عمومی می‌تواند به شکل‌گیری مجدد حکمرانی محیط ‌زیستی در چین کمک کند. شبیه‌سازی‌ها نشان می‌دهند که با حمایت کافی، نظارت عمومی و کنش‌گری می‌تواند به رهایی از بار نظارتی دولت‌های محلی کمک کند و در عین حال می‌توانند به نتیجه مطلوب برسند. از منظر روش‌شناسی، شبیه‌سازی خط‌مشی در چارچوب بازی تکاملی، افزوده‌ای جدید به جعبه ابزار تحقیق برای مطالعات خط‌مشی است.

ژانگ و همکاران (2022) در پژوهش خود با عنوان آیا مشارکت عمومی موجب ارتقاء بهره­وری زیست­محیطی می‌شود؟ شواهدی از یک آزمایش شبه­طبیعی افشای اطلاعات محیطی در چین، تأکید کردند که ادبیات قبلی در مورد بهبود کارایی محیط ‌زیستی عمدتاً بر قدرت دولت تمرکز می‌کند و نقش مشارکت عمومی که توسط سازمان‌های غیردولتی محیط ‌زیستی ارائه می‌شود، نادیده گرفته می‌شود. یافته‌ها نه­تنها اهمیت مشارکت عمومی را در توسعۀ سبز نشان می‌دهند، بلکه شواهد تجربی برای یک سیستم حاکمیت محیط ‌زیستی متنوع ارائه می‌دهند.

پرلویچوتی و اسکوینتانی  (2020) در پژوهشی با عنوان مشارکت عمومی در سیاست­گذاری اقلیمی: به سوی تطبیق ترجیحات عمومی و چارچوب‌های قانونی، چهارچوبی را جهت مشارکت عمومی در هلند برای رسیدن به سیاست‌های آب­وهوایی قابل قبول اجتماعی پیشنهاد دادند. آن­ها به این نتیجه رسیدند که سیاست‌های اقلیمی نیازمند حمایت عمومی است، اما اگر مردم احساس کنند از تصمیم­گیری کنار گذاشته شده‌اند، مقاومت در برابر چنین سیاست‌هایی را تقویت کند. یک راه‌حل می‌تواند این باشد که مردم زودتر در زنجیرۀ تصمیم­گیری مشارکت داشته باشند، اما آیا این چیزی است که مردم می‌خواهند؟ در این دیدگاه، آن­ها یک نظرسنجی در هلند ارائه کردند و نشان دادند مردم می‌خواهند بیشترین مشارکت را در تصمیم‌گیری در مورد پروژه‌های محلی داشته باشند.

اینجیه سوایلام  (2015) پژوهش خود را به موضوع نقش سمن‌ها در فرآیند خط‌مشی‌گذاری در مصر اختصاص داده است و دریافت که هرچه سمن‌ها روی تبدیل‌شدن به شرکای دولت کار بیشتری کرده و از استراتژی‌های مقابله‌ای که می‌تواند مشروعیت و توانایی نمایندگی آن­ها را به خطر بیاندازد، پرهیز کنند، نقش بیشتری در خط‌مشی‌گذاری خواهند یافت. مرورهای نظری نشان می‌دهد مشارکت ذی‌نفعان، از طریق تلفیق دانش محلی و علمی، گفت‌وگوی تعاملی، یادگیری اجتماعی و افزایش مشروعیت، می‌تواند به بهبود پیامدهای محیط ‌زیستی منجر شود. در ایران نیز، اگرچه ادبیات روبه‌رشدی در زمینۀ محیط ‌زیست و مشارکت، خط‌مشی‌گذاری و مدل‌سازی وجود دارد؛ اما با وجود تأکید نظری و تجربی ادبیات داخلی و بین‌المللی و علی­رغم تأکیدات قانونی و سیاستی بر مشارکت مردمی (همچون اصول قانون اساسی و سیاست‌های کلی محیط ‌زیست) بر اهمیت مشارکت در خط‌مشی‌گذاری محیط ‌زیست، همچنان شکاف معناداری میان گفتمان مشارکت و سازوکارهای تحقق‌یافته آن در بستر نهادی و اجرایی ایران مشاهده می‌شود.

پژوهش حاضر با اتکا به روش مدل‌سازی معادلات ساختاری، در پی کشف و تدوین مفاهیم و سازه‌های اصلی الگوی خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط ‌زیست در ایران با استفاده از تجربۀ زیستۀ کنشگران و خبرگان ایرانی است، تا بتواند روابط میان این مفاهیم را مورد ارزیابی و اعتبارسنجی قرار دهد. این الگو می‌تواند مبنایی برای بازاندیشی نقادانه رویه‌های موجود، طراحی سازوکارهای نهادی کارآمد، چارچوبی تحلیلی و الگویی بومی برای گذار از خط‌مشی‌گذاری متمرکز و دولت‌محور به خط‌مشی‌گذاری مشارکتی، یادگیرنده و پایدار در ایران ارائه دهد.

3      روش تحقیق

این پژوهش از نوع تحقیقات کاربردی و توصیفی- تحلیلی است که به ارزیابی و اعتبارسنجی روابط مفاهیم و سازه‌های الگوی خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط ‌زیست در ایران می‌پردازد. به منظور اعتبارسنجی و آزمون ساختار مفهومی، داده‌های کمی از طریق پرسش­نامه از نمونه‌ای از کارشناسان و ذی­نفعان مرتبط با محیط ‌زیست و خط‌مشی‌گذاری جمع‌آوری شد. جامعۀ آماری شامل تمامی سازمان دولتی و غیردولتی و مردم نهاد محیط زیستی فعال در استان تهران بود. نمونه‌گیری با ترکیب پنل خبرگان دلفی و نمونۀ تصادفی در دسترس از سازمان‌های فعال با حداقل ۴۰۰ عضو انجام گرفت، جزئیات چارچوب نمونه‌گیری در جدول (2) و توزیع پاسخ­گویان نهایی به تفکیک گروه‌های اصلی در جدول (3) به تفکیک نشان داده شده است. سپس، برای تحلیل داده‌ها و بررسی روابط بین مؤلفه‌ها، از مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر Partial Least Squares (PLS-SEM)  استفاده گردید. در مدل اندازه‌گیری، تحلیل عاملی تأییدی (CFA) برای بررسی برازش مدل، پایایی و روایی سازه‌ها به کار رفت و شاخص‌های برازندگی مانند CFI، GFI و RMSEA ارزیابی شد. برای سنجش پایایی ابزار، از ضریب آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی (CR) استفاده شد. داده‌های به‌دست­آمده با آمار توصیفی و استنباطی تحلیل شدند و روابط میان مؤلفه‌ها و شاخص‌ها در مدل ساختاری با تکنیک PLS-SEM آزمون شد.

جدول 1. چارچوب نمونه‌گیری

جدول 2. توزیع پاسخ­گویان نهایی به تفکیک گروه‌های اصلی

* نکته: سهمیه‌ها بر مبنای درصدهای هدف تنظیم شد و به دلیل گرد کردن عددی، مجموع دقیقاً 314 است.

4      یافته‌ها و بحث

4-1- آمار توصیفی و شاخص‌های شکل توزیع سازه‌های مرتبۀ اول (LOC) و دوم (HOC)

نتایج آمار توصیفی سازه‌های پژوهش نشان داد که میانگین مقوله‌ها در دامنۀ ۴٫۹۴۹ تا ۵٫۶۱۸ قرار دارد و ارزیابی پاسخ‌دهندگان در سطح «متوسط رو به بالا» است. پراکندگی پاسخ‌ها (انحراف معیار) بین ۲٫۰۴۸ تا ۲٫۳۰۳ و چولگی تقریباً بین -۰٫۱۴۵ تا ۰٫۰۶۶ بود که نشان‌دهندۀ نبود عدم‌تقارن شدید است. کشیدگی منفی (-۱٫۲۰۷ تا -۰٫۹۸۷) نیز بیان­گر توزیع نسبتاً تخت داده‌هاست. میانگین عناصر پارادایمی مرتبۀ دوم (HOC) بازه‌ای نزدیک به نقطۀ میانی طیف ۹ درجه‌ای داشت (حدود ۴٫۹۴ تا ۵٫۶۲). بالاترین میانگین مربوط به شرایط علی (۵٫۶۲) و پایین‌ترین‌ها مربوط به شرایط زمینه‌ای و مداخله‌گر (۴٫۹۴ و ۴٫۹۷) بود، که نقاط شکننده‌تر در فرآیند مشارکت را نشان می‌دهد. تنوع دیدگاه‌ها و پراکندگی پاسخ‌ها (۱ تا ۹) با ماهیت چندسطحی و تعارض‌آمیز خط‌مشی‌گذاری مشارکتی سازگار است. چولگی مثبت خفیف و کشیدگی منفی نیز بیانگر تمرکز نسبی پاسخ‌ها حول میانگین و بازنمایی طیفی از تجربه‌ها و قضاوت‌های متفاوت است در مجموع، پدیدۀ «تحقق‌پذیری خط‌مشی‌گذاری مشارکتی» در ایران از منظر خبرگان، در وضعیت میانی، ناپایدار و مشروط ارزیابی شد و نه در وضعیت انسداد کامل و نه در بلوغ نهادی که ضرورت تحلیل تبیینی و مدل‌سازی ساختاری بعدی پژوهش را تأیید می‌کند. جدول (4) آمار توصیفی و شاخص‌های توزیع مفاهیم 25 گانۀ پژوهش را نشان می‌دهد.

جدول 3. آمار توصیفی و شاخص‌های توزیع سازه‌های مرتبۀ اول

بررسی ماتریس همبستگی‌های اسپیرمن بین 25 مفهوم اصلی پژوهش نشان داد که همبستگی‌ها عمدتاً در سطح «کم تا متوسط رو به نسبتاً بالا» قرار دارند و در عین وجود هم­پوشانی مفهومی قابل انتظار میان سازه‌های هم‌خانواده (نظیر شبکه‌سازی، اصلاحات نهادی، تحول نقش دولت و ظرفیت‌سازی)، هیچ همبستگی افراطی و بسیار بالا مشاهده نشد ( )؛ از این ‌رو، از منظر توصیفی، خطر «همسانی افراطی سازه‌ها» محدود بوده و داده برای ورود به ارزیابی مدل اندازه‌گیری و سپس مدل ساختاری در PLS-SEM مناسب ارزیابی می‌شود. بدیهی است نتیجه‌گیری علّی صرفاً بر مبنای همبستگی اولیه مجاز نیست و تفسیر نهایی باید براساس ضرایب مسیر و نتایج بوت‌استرپ در مدل ساختاری انجام گیرد. جدول (5)، بزرگ­ترین همبستگی‌های اسپیرمن بین مقوله‌ها (12 مقدار بزرگ‌تر) را نشان می دهد.

جدول 4. بزرگ­ترین همبستگی مقوله‌ها

4-2- مدل بیرونی (مدل اندازه­گیری)

با توجه به اینکه برآورد ضرایب مسیر در مدل ساختاری مبتنی بر نمرات سازه‌ها و کیفیت سنجش آن‌هاست، تفسیر معتبر روابط علّی و پیش‌بینانه مستلزم آن است که پیش از ورود به مدل ساختاری، کفایت مدل اندازه‌گیری از حیث پایایی و روایی سازه‌ها احراز گردد. از این‌ رو، در گام نخست پایایی درونی سازه‌ها از طریق آلفای کرونباخ (α) و پایایی ترکیبی (CR)، روایی همگرا از طریق میانگین واریانس استخراج‌شده (AVE) و پایایی شاخص‌ها از طریق بارهای عاملی استانداردشده (λ) ارزیابی می­شود.

از میان نشانگرهای (گویه) استفاده شده برای ارزیابی مدل اندازه­گیری براساس نتایج جدول (6) تمامی نشانگرها برای سنجش 5 عنصر پارادایمی شرایط علی، شرایط زمینه­ای، شرایط مداخله­گر، راهبردها و اقدامات و درنهایت پیامدها دارای بار عاملی مناسب بوده‌ (شکل 1) و مقادیر آمارۀ t آن­ها نیز مناسب بوده است (شکل 2). مقادیر شاخص پایایی ترکیبی(CR) برای هریک از این مؤلفه ها نیز بالاتر از مقدار 7/0 بود که نشان‌د‌هندۀ پایایی مناسب هریک از این مؤلفه‌ها است. اصولا مقادیر بارهای عاملی بالاتر از 7/0 قطعاً و مقادیر بین 5/0 تا 7/0 مشروط به آنکه مقدار شاخص میانگین واریانس تبیین­شده کم­تر از 5/0 نباشد و مقدار آمارۀ t بیشتر از 96/1 (در سطح خطای 05/0) نشانگرها برای سنجش سازۀ مربوطه مناسب تلقی می­شوند. نتایج مربوط به ارزیابی روایی مؤلفه‌های مختلف الگوی خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط ‌زیست در ایران نیز مؤید آن است که میانگین واریانس (AVE) استخراج­شدۀ هریک از 5 مؤلفۀ اصلی بالاتر از مقدار 5/0 است که نشان‌دهندۀ روایی مطلوب مؤلفه‌ها می­باشد (جدول 6). برای سنجش پایایی نیز که از آلفای کرونباخ استفاده شده است، نتایج نشان می‌دهد که این مقدار برای تمامی مؤلفه­ها بالاتر از 7/0 است. برازش بخش‌های اندازه‌گیری درنهایت مستلزم بررسی عدم هم­خطی میان نشانگرهای بارگذاری شده بر یک سازه نیز هست. برای ارزیابی هم‌خطی از شاخص VIF که مبتنی بر نتایج آزمون تورش واریانس است، استفاده شد. حد مطلوب شاخصVIF  مقادیر کم­تر از 5 است. ازآنجاکه مقدار این شاخص برای هیچ­کدام از متغیرهای موجود در مدل این تحقیق بالای 5 نبودند؛ لذا مدل مشکل هم­خطی  نیز ندارد. از این رو بر مبنای این شاخص‌ها، مدل طراحی شده از روایی همگرا و واگرا برخوردار است.

جدول 5. پایایی و روایی همگرای مفاهیم الگو

شکل 1. مقادیر بارهای عاملی و ضرایب مسیر مدل اندازه­گیری الگوی خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط ‌زیست در ایران

اکنون جهت سنجش برازش روایی واگرا ازروش فورنل و لارکر استفاده می‌شود. براساس این معیار، معرف­های تعیین­شده جهت اندازه­گیری مؤلفه­های موجود، با توجه به بزرگ­تربودن اعداد قطر ماتریس از بقیۀ همبستگی­های دیگر مؤلفه­ها با آن مؤلفه، دارای روایی تشخیصی مناسب می باشند (جدول 6).

جدول 6. مقایسۀ ریشه دوم میانگین واریانس استخراج­شده با همبستگی‌های موجود (معیار فورنل لارکر)

نتایج مدل اندازه‌گیری فراتر از تأیید فنی، از منظر محتوایی نیز تصویری روشن از بازنمایی مؤلفه‌های حکمرانی مشارکتی محیط ‌زیست در ادراک خبرگان ارائه می‌کند. پایایی بالای سازه‌ها Cronbach’s alpha و CR در دامنه‌های مطلوب نشان می‌دهد هر مفهوم مدل در ذهن پاسخ‌دهندگان به‌صورت «پیکره‌های مفهومی منسجم» فهم شده و گویه‌ها پراکندگی معنایی یا تفسیر متعارض نداشته‌اند. مقادیر قابل‌قبول AVE نیز تأیید می‌کند که گویه‌ها بخش عمدۀ واریانس سازه را توضیح داده‌اند و ابعاد کلیدی مدل، از «تمرکز قدرت و تعارض منافع نهادی» تا «ظرفیت‌سازی، شبکه‌سازی و اصلاحات قانونی»، نه‌تنها در سطح نظری قابل دفاع، بلکه در سطح کمی «قابل مشاهده و اندازه‌گیری» شده‌اند.

الگوی روایی واگرا (Fornell-Larcker) نیز نشان می‌دهد که متغیرهای پنهان واگرایی مناسبی دارند و هم‌پوشانی‌های جزئی میان سازه‌های مرتبط، مانند «شبکه‌سازی و پیوند نهادی» با «اصلاح ساختارها و قوانین حمایتی» یا «رسانه و آگاهی‌رسانی عمومی» با «تسهیل‌گران و آموزش کنشگران»، بازتابی از واقعیت حکمرانی محیط ‌زیست ایران است؛ اصلاحات نهادی بدون شبکه‌سازی و آموزش/تسهیل‌گری بدون شفافیت عمومی اثرگذار نیست. این هم‌پیوندی‌ها به حدی نیست که مرزهای مفهومی سازه‌ها را از بین ببرد و نشان می‌دهد سازه‌ها مرتبط‌اند، اما یکی نیستند.

اکنون می‌توان روابط جهت‌دار الگوی پارادایمی (علّی← پدیدۀ محوری؛ پدیده/زمینه/مداخله‌گر← راهبردها؛ راهبردها← پیامدها) را با اطمینان بیشتری تفسیر کرد، زیرا اطمینان داریم اثرات مشاهده‌شده در مسیرها ناشی از سنجش ضعیف، همسانی افراطی سازه‌ها یا ابهام مفهومی نیست، بلکه به تفاوت‌های واقعی در ادراک خبرگان از سازوکارهای تحقق‌پذیری مشارکت در خط‌مشی‌گذاری محیط ‌زیست ایران مربوط می‌شود.

4-3-نتایج مدل ساختاری

در این مرحله، پس از احراز کفایت مدل اندازه‌گیری، مدل ساختاری مطابق جهت‌گیری الگوی پارادایمی (شرایط علّی ←  پدیدۀ محوری؛ پدیدۀ محوری/زمینه‌ای/مداخله‌گر ←  راهبردها و اقدامات؛ راهبردها و اقدامات ←  پیامدها) برآورد شد. معناداری ضرایب مسیر و فواصل اطمینان با روش بوت‌استرپ محاسبه گردید و براساس نتایج مقادیر آمارۀ t مربوط به متغیرهای آشکار و پنهان مدل (شکل شمارۀ 2)، بخش ساختاری مدل طراحی­شده در این پژوهش نیز از برازندگی مناسب و کافی برخوردار است؛ بنابراین، می‌توان به تفسیر نتایج حاصل از مدل پرداخت.

جدول 7. ارزیابی بخش ساختاری مدل خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط زیست در ایران

یافته‌های اولیۀ مدل ساختاری نشان می‌دهد که تمام ضرایب مسیر معنادار هستند. مسیر «شرایط علّی ← پدیدۀ محوری» با ضریب (β=-0.438؛  t=9.026؛ p<0.001 ) نشان می‌دهد که افزایش شدت شرایط علّی شامل تمرکز قدرت، ضعف انسجام نهادی، تعارض منافع و کم‌توجهی به خط‌مشی‌گذاری، موجب کاهش تحقق‌پذیری فرآیند خط‌مشی‌گذاری مشارکتی (پدیده محوری) می‌شود. مسیر «پدیدۀ محوری ← راهبردها و اقدامات» مثبت و قوی است (β=0.535؛ t=12.993؛ p<0.001) و نشان می‌دهد هرچه فرآیند مشارکتی در ابعاد کیفی منسجم‌تر و مرحله‌مندتر باشد، قابلیت حرکت نظام حکمرانی به سمت راهبردهای اجرایی افزایش می‌یابد و پدیدۀ محوری به‌عنوان پیشران اصلی راهبردها شناخته می‌شود. مسیر «شرایط مداخله‌گر ← راهبردها و اقدامات» نیز مثبت و معنادار است ( β=0.344؛ t=8.518؛ p<0.001)؛ یعنی توانمندسازی، دانش و اطلاعات، فناوری، رسانه و آموزش کنشگران، ظرفیت اجرای راهبردهای مشارکتی را تقویت می‌کند. در مقابل، مسیر «شرایط زمینه‌ای ← راهبردها و اقدامات» منفی و معنادار گزارش شد (β=-0.220؛ t=-4.351؛ p<0.001)؛ به این معنا که زمینه‌های نامساعد نظیر ضعف سرمایۀ اجتماعی، بی‌اعتمادی نهادی و مقاومت سازمانی، توان اجرای راهبردهای مشارکتی را کاهش می‌دهند، هرچند اثر آن کم­تر از پدیدۀ محوری و شرایط مداخله‌گر است. درنهایت، مسیر «راهبردها و اقدامات ← پیامدها» با ضریب مثبت و قوی (β=0.606؛ t=18.574؛ p<0.001) نشان می‌دهد که تقویت عملیاتی راهبردها، شامل تحول نقش دولت، ظرفیت‌سازی بازیگران، شبکه‌سازی نهادی، اصلاح ساختارها و قوانین حمایتی و راهبری مشارکت‌های بومی، پیامدهای چندبعدی نهادی، اجتماعی، فرهنگی، زیست‌محیطی و اقتصادی را افزایش و از منظر کمی، ستون فقرات مدل را تشکیل می‌دهد.

شکل 2. مقادیر آمارۀ t مربوط به متغیرهای آشکار و پنهان مدل الگوی خط‌مشی‌گذاری مشارکتیِ محیط ‌زیست در ایران

در گام تکمیلی تحلیل مدل ساختاری، آثار غیرمستقیم نیز محاسبه شد تا روشن شود اثر برخی سازه‌ها بر «پیامدها» صرفاً به‌صورت مستقیم نیست، بلکه از مسیر یک یا چند سازه واسطه‌ای (میانجی) منتقل می‌شود. در جدول آثار غیرمستقیم، هر ردیف یک «زنجیرۀ اثرگذاری» را نشان می‌دهد؛ به این معنا که متغیر آغازین ابتدا بر سازۀ واسطه و سپس از طریق آن بر «پیامدها» اثر می‌گذارد.

در مدل  PLS-SEM، اثر غیرمستقیم به‌صورت حاصل ضرب ضرایب مسیر در طول زنجیره‌های واسطه‌ای محاسبه شده و از طریق بوت‌استرپ و آمارۀ t ارزیابی می‌شود. تحلیل مسیرهای غیرمستقیم مدل حاضر نشان می‌دهد که مهم‌ترین اثر، مسیر شرایط علّی ← پدیدۀ محوری ← راهبردها است. ضریب منفی شرایط علّی (β=-0.438؛ t=8.899؛ p<0.001) با ضریب مثبت پدیدۀ محوری بر راهبردها (β=0.535؛ t=12.993؛ p<0.001) ترکیب شده و یک اثر غیرمستقیم منفی ایجاد می‌کند. این نشان می‌دهد که موانع ساختاری و نهادی، از طریق تضعیف ادراک ضرورت مشارکت (پدیدۀ محوری)، توان تدوین راهبردهای مؤثر را کاهش می‌دهند.

در مقابل، مسیر شرایط مداخله‌گر ← راهبردها ← پیامدها اثر غیرمستقیم مثبت و معنادار ایجاد می‌کند (β=0.344 ←  β=0.606؛ t=8.518 و t=18.574؛ p<0.001.) توانمندسازها شامل دانش و اطلاعات، فناوری، رسانه و آموزش کنش­گران، از طریق تقویت راهبردها، دست­یابی به پیامدهای اجتماعی، زیست‌محیطی و نهادی را تسهیل می‌کنند.

مسیر شرایط زمینه‌ای ← راهبردها ← پیامدها نیز منفی و معنادار است (β=-0.220 ←  β=0.606؛ t=-4.351 و t=18.574؛ p<0.001) که نشان می‌دهد ویژگی‌های خاص بستر ایران، مانند مقاومت نهادی و حساسیت‌های سیاسی-اقتصادی، به‌طور غیرمستقیم احتمال تحقق پیامدهای مطلوب را کاهش می‌دهند.

زنجیرۀ طولانی‌تر شرایط علّی ← پدیدۀ محوری ← راهبردها ← پیامدها نیز اثر غیرمستقیم کلی منفی را نشان می‌دهد و بر ضرورت توجه هم­زمان به اصلاح موانع ساختاری و تقویت توانمندسازها تأکید می‌کند. به‌عبارت دیگر، موفقیت خط‌مشی‌گذاری مشارکتی نیازمند راهبرد دوگانه: کاهش تدریجی موانع نهادی و گفتمانی و ارتقاء هماهنگ شرایط مداخله‌گر.

از منظر پیش‌بینی، شاخص Q² بلایندفولدینگ برای سازه‌های پدیدۀ محوری (0.095)، راهبردها (0.204) و پیامدها (0.219) مثبت و قابل قبول است. این نتایج نشان می‌دهد که مدل علاوه بر تبیین واریانس (R²)، توان پیش‌بینی متوسط تا مناسب سازه‌های کلیدی را داراست و برای تحلیل سناریو و پیش‌بینی نتایج خط‌مشی‌ها قابل اعتماد است. کاهش نسبی Q² پدیدۀ محوری احتمالاً ناشی از پیچیدگی ذاتی و چندعاملی شکل‌گیری آن است، اما مثبت بودن مقدار آن نشان می‌دهد مدل نسبت به یک مدل تصادفی عملکرد بهتری دارد (جدول 8).

جدول 8. روایی پیش‌بینانه (Q²)

برای اطمینان تکمیلی از برازش مناسب مدل ساختاری، یک کنترل PLSpredict-like در سطح سازه‌ها نیز انجام و خطاهای پیش‌بینی مدل (RMSE/MAE) با مدل مبنا (پیش‌بینی میانگین) مقایسه شد. نتایج نشان داد در هر سه سازه درون‌زا، خطای پیش‌بینی مدل از خطای مدل مبنا کم­تر است؛ بنابراین، مدل علاوه بر معناداری مسیرها، از منظر «پیش‌بینی‌پذیری» نیز وضعیت مطلوبی دارد و می‌توان آن را به‌عنوان چارچوبی قابل اتکا برای توضیح و پیش‌بینی نتایج سیاستی مشارکت در محیط ‌زیست ایران گزارش کرد. نتایج این آزمون­ها به ترتیب در جدول (9) نشان داده شده است.

جدول 9. کنترل پیش‌بینی برون‌نمونه‌ای (PLSpredict-like) در سطح سازه‌ها

4-5- شاخص برازش کلی GOF

به‌منظور تکمیل ارزیابی مدل ساختاری  PLS-SEM، شاخص برازش کلی (GOF) به‌عنوان معیار تکمیلی محاسبه شد و از رابطۀ زیر محاسبه می‌شود:

GOF = √(میانگین AVE × میانگین R²)

مقدار بزرگ‌تر آن به‌طورکلی نشان‌دهندۀ هم‌زمانیِ «اندازه‌گیری معتبر سازه‌ها» و «تبیین قابل اتکای روابط ساختاری» است. با توجه به نتایح به­دست­آمده، میانگین AVE مدل برابر ۰.۷۴۱ بود که نشان‌دهندۀ روایی همگرای عالی سازه‌ها و همگرایی داخلی مناسب میان شاخص‌ها است. میانگین R² برابر ۰.۳۲۹ نشان می‌دهد که سازه‌های برون‌زا به‌طور متوسط حدود ۳۳٪ از واریانس سازه‌های درون‌زا را تبیین می‌کنند که در مطالعات خط‌مشی‌گذاری پیچیده قابل قبول و معنادار ارزیابی می‌شود. با توجه به نتیجه به­دست­آمده، مقدار شاخص GOF (۰.۴۹۳)، برازش کلی مدل را با درنظرگرفتن هم­زمان دو بعد کیفیت اندازه‌گیری و قدرت تبیین را به­خوبی نمایان می­کند. با توجه به معیارهای تفسیری پیشنهادی ونهل و همکاران (Wetzels et al., 2009)، مقادیر ۰.۰۱، ۰.۲۵ و ۰.۳۶ به ترتیب نشان‌دهندۀ برازش ضعیف، متوسط و قوی هستند و از این رو، مقدار به­دست‌آمده ۰.۴۹۳ به­وضوح از آستانۀ برازش قوی (۰.۳۶) نیز فراتر رفته و حاکی از برازش عالی و بسیار مطلوب مدل تحقیق در سطح کلان است. این یافته، پیامدی بسیار مهم دارد که طی آن می­توان بیان کرد که مدل مفهومی ارائه‌شده نه­تنها از منظر نظری منسجم است، بلکه از منظر آماری نیز به­طور هم­زمان از ویژگی مناسب:  الف) دقت و صحت بالا در اندازه‌گیری مفاهیم (AVE بالا) و ب) توانایی قابل توجه در نشان‌دادن روابط علی بین این مفاهیم (R² قابل قبول) برخوردار است. مقدار GOF کم­تر از ۱ و در محدودۀ ۰.۵، خود نشان‌دهندۀ واقع‌بینانه بودن مدل است؛ چراکه در علوم اجتماعی نادر است که یک مدل بتواند تمامی واریانس را تبیین کند؛ این مقدار بیان­گر آن است که مدل، علی‌رغم پیچیدگی ذاتی پدیدۀ خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط ‌زیست، تصویری قوی و معتبر از مؤلفه­­‌های کلیدی آن ارائه می‌دهد.

جدول 10. شاخص برازش کلی مدل (GOF) –

تحلیل مدل ساختاری PLS-SEM نشان می‌دهد که «تحقق‌پذیری فرآیند خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط ‌زیست در ایران» بیش از آنکه صرفاً توصیۀ مدیریتی یا گزارۀ هنجاری باشد، تابع یک منطق علّی–اجرایی قابل آزمون است. یافته‌ها حاکی است که موانع ساختاری و نهادی (شرایط علّی) با اثر منفی و معنادار بر پدیدۀ محوری (β=-0.438) امکان تعریف و پیشبرد فرآیند مشارکتی واقعی را کاهش می‌دهند. در مقابل، فعال‌سازی شرایط مداخله‌گر شامل دانش، رسانه، فناوری و آموزش، و تعریف روشن پدیدۀ محوری، اثر مثبت و معناداری بر راهبردها و اقدامات (β=0.535 و β=0.344) دارد و احتمال تبدیل مشارکت از سطح گفتار به عمل را افزایش می‌دهد. هم­زمان، شرایط زمینه‌ای با اثر منفی (β=-0.220) ظرفیت اجرای راهبردها را محدود کرده و نشان می‌دهد که ضعف سرمایۀ اجتماعی، بی‌اعتمادی نهادی و حساسیت‌های سیاسی–اقتصادی می‌تواند مانع تحقق پایدار خط‌مشی مشارکتی شود. راهبردها و اقدامات نقش محوری در تولید پیامدهای نهادی و اجتماعی–زیست‌محیطی دارند (β=0.606) و تأکید می‌کند که پیامدها تنها زمانی محقق می‌شوند که اقدامات شامل تحول نقش دولت، شبکه‌سازی نهادی، توانمندسازی بازیگران، اصلاح ساختارها و قوانین حمایتی و راهبری الگوهای بومی مشارکت عملیاتی شوند.

مدل نشان می‌دهد که تحقق مشارکت موفق نیازمند مدیریت هماهنگ سه لایه است: مهار موانع علّی و ساختاری؛ تقویت ظرفیت‌های میانجی و ابزارهای توانمندساز و تبدیل فرآیند مشارکت به بسته‌های راهبردی عملیاتی.

نتایج اثرات غیرمستقیم نیز تأیید می‌کند که مسیرهای واسطه‌ای، ازجمله «شرایط علّی ← پدیدۀ محوری ← راهبردها ← پیامدها» و «شرایط مداخله‌گر ← راهبردها ← پیامدها»، نقش کلیدی در بازنمایی پیچیدگی‌های تعامل میان بازیگران، ساختارها و ظرفیت‌های اجرایی دارند. با توجه به برازش عالی مدل و اتکاپذیری آماری بالای آن، مدل پارادایمی ارائه‌شده می‌تواند به‌عنوان چارچوبی معتبر برای تحلیل، سناریوسازی و ارائۀ توصیه‌های سیاستی در حوزۀ محیط ‌زیست ایران استفاده شود. با این حال، محدودیت ذاتی PLS-SEM در بازنمایی مکانیزم‌های پیچیده کنش بازیگران، پژوهش را به طراحی الگوی تلفیقی و بومی‌شده سوق داد که مدل کمی را با غنای کیفی یافته‌ها ترکیب می‌کند و امکان عملیاتی‌سازی در بافت نهادی و فرهنگی ایران را فراهم می­کند.

5      جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

پژوهش حاضر با هدف ارزیابی و اعتبارسنجی روابط میان مفاهیم و سازه‌های الگوی خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط ‌زیست در ایران تدوین شد و توانست تصویری علمی و کمی از چگونگی تحقق‌پذیری و مؤلفه‌های کلیدی حکمرانی مشارکتی در این حوزه ارائه دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد که تحقق خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط‌ زیست در ایران تحت تأثیر مجموعه‌ای از شرایط علّی، زمینه‌ای و مداخله‌گر قرار دارد که به­صورت مستقیم و غیرمستقیم بر شکل‌گیری راهبردها و پیامدهای اجرایی اثرگذارند. تحلیل مدل ساختاری نشان داد که شرایط علّی نظیر تمرکز قدرت، ضعف انسجام نهادی، تعارضات منافع و تقدم منافع سیاسی– اقتصادی، اثر منفی و معناداری بر پدیدۀ محوری (یعنی تحقق‌پذیری فرآیند خط‌مشی‌گذاری مشارکتی) دارد. این یافته بیان­گر آن است که شدت چالش‌های نهادی و سیاسی می‌تواند مانع شکل‌گیری فرآیندهای مشارکتی مؤثر شود و نشان‌دهندۀ نیاز به بازطراحی قدرت و کاهش تضادهای نهادی است. از سوی دیگر، پدیدۀ محوری، نقش محوری در تبیین راهبردها و اقدامات اجرایی دارد؛ به‌گونه‌ای که هرچه فرآیند مشارکتی منسجم‌تر و قابل تحقق‌تر ارزیابی شود، ظرفیت نظام حکمرانی برای حرکت به سمت راهبردهای مشارکتی افزایش می‌یابد. همچنین، شرایط مداخله‌گر شامل دانش و اطلاعات، رسانه و آگاهی‌رسانی، فناوری و نوآوری دیجیتال و تسهیل‌گران آموزشی، اثر مثبت و معناداری بر راهبردها دارد و نشان‌دهندۀ اهمیت توانمندسازی و ابزارهای اجرایی در تقویت مشارکت واقعی است. در مقابل، شرایط زمینه‌ای که شامل فرهنگ و هنجارهای مشارکت، سرمایۀ اجتماعی و اعتماد، مقاومت‌ها و اقتضائات نهادی و مؤلفه‌های اقتصادی–سیاسی–امنیتی می‌شود، اثر منفی بر راهبردها دارد. این نکته تأکید می‌کند که عوامل اجتماعی، فرهنگی و نهادی نامساعد می‌توانند ظرفیت اجرای راهبردهای مشارکتی را محدود کنند و توجه سیاست‌گذاران به این زمینه‌ها ضروری است. نتایج همچنین نشان می‌دهد که راهبردها و اقدامات شامل تحول نقش دولت، توانمندسازی و ظرفیت‌سازی بازیگران، شبکه‌سازی و پیوند نهادی، اصلاح ساختارها و قوانین حمایتی و راهبری الگوهای بومی و نوین مشارکت، نقش کلیدی در تحقق پیامدهای چندبعدی دارند. این مسیر قوی و مثبت، اهمیت عملیاتی‌سازی بسته‌های راهبردی را در تضمین اثرگذاری سیاست‌ها بر پیامدهای زیست‌محیطی، اجتماعی، فرهنگی و نهادی برجسته می‌کند. از منظر سیاست‌گذاری، یافته‌ها نشان می‌دهد که تحقق مشارکت واقعی در خط‌مشی‌گذاری محیط‌ زیست ایران مستلزم توازن میان بازطراحی قدرت و کاهش تضادهای نهادی، توانمندسازی و تجهیز بازیگران و ایجاد زمینه‌های نهادی، فرهنگی و اجتماعی مساعد است. به عبارت دیگر، موفقیت خط‌مشی‌گذاری مشارکتی نه­تنها وابسته به طراحی فرآیندها و ابزارهای مشارکتی است، بلکه نیازمند هم‌افزایی میان شرایط نهادی، مداخله‌گر و راهبردی نیز می­باشد. در مجموع، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که الگوی خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط‌ زیست در ایران در سطح میانی و مشروط قرار دارد و از بلوغ کامل برخوردار نیست. پدیدۀ محوری، به‌عنوان محور اصلی، تعیین‌کنندۀ کیفیت و اثربخشی راهبردها و اقدامات اجرایی است و راهبردها و اقدامات تقویت‌شده می‌توانند پیامدهای چندبعدی مثبت را تضمین کنند، اما زمینه‌های نامساعد نهادی و اجتماعی ممکن است ظرفیت اجرای آن‌ها را محدود سازند. بنابراین سیاست‌گذاران باید ضمن تقویت ابزارهای مداخله‌گر و توانمندسازی بازیگران، به اصلاح ساختارها و کاهش تضادهای نهادی توجه ویژه داشته باشند تا مشارکت واقعی و مؤثر در فرآیندهای خط‌مشی‌گذاری محیط ‌زیست تحقق یابد. این نتیجه‌گیری، علاوه بر تأیید اهمیت مشارکت شهروندان و کنشگران، چارچوبی علمی و قابل اتکا برای طراحی و بهبود سازوکارهای خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط ‌زیست در ایران ارائه و مسیر عملیاتی برای حرکت از تحلیل داده‌بنیاد به سیاست‌گذاری مؤثر و نهادی‌سازی مشارکت فراهم می‌کند.

یافته‌های این پژوهش بر پایۀ منطق استنتاجیِ برآمده از یک طراحی کمی و اعتبارسنجی‌شده تبعیت خواهد نمود. بر این مبنا، توصیه‌هایی جهت بهبود خط‌مشی‌گذاری مشارکتی محیط‌ زیست در ایران ارائه می‌شود: بازتعریف نقش دولت از «مالک/مجری» به «تنظیم‌گر/تسهیل‌گر»، مهار ریشه‌های ساختاری مشارکتِ کنترل‌محور، کاهش «تمرکز تصمیم» از طریق تفکیک شفاف اختیارات و ایجاد سازوکارهای هماهنگی بین‌بخشی، نهادینه‌سازی «شفافیت داده» به‌عنوان ستون تضمین مشارکت، ایجاد معماری حقوقی برای مشارکتِ قابل دفاع، تبدیل مشارکت به «چرخۀ خط‌مشی» و نه یک رویداد، طراحی بستۀ اجراییِ راهبردها به‌صورت «پروتکل عملیاتی مشارکت»، توانمندسازی نهادمند: تربیت و استقرار تسهیل‌گران و میانجی‌ها، پلتفرم‌های دیجیتال مشارکتی با معماری قابل اعتماد، نهادهای واسط و شبکه‌سازی چندسطحی و مدیریت ریسک‌های زمینه‌ای.

این پژوهش موضوعاتی از قبیل: اعتبارسنجی بین‌زمینه‌ای مدل در موضوعات محیط ‌زیستی برای بررسی تغییر وزن «زمینه» و «علّت‌ها» در بافت‌های مختلف، انجام مطالعات طولی برای رصد اینکه چگونه تغییر در راهبردها در طول زمان به تغییر در پیامدها منجر می‌شود، ارزیابی اثربخشی ابزارهای دیجیتال مشارکتی، تحلیل شبکۀ حکمرانی برای سنجش «ظرفیت شبکه‌ای» و رابطۀ آن با موفقیت راهبردها و پیامدها را به پژوهشگران آتی پیشنهاد معرفی می‌کند.

تدوین هر پژوهشی، به­ویژه در حوزه‌های پیچیده‌ای چون خط‌مشی‌گذاری عمومی، ناگزیر با مجموعه‌ای از محدودیت‌های روش‌شناختی، ساختاری و بومی مواجه است که فهم دقیق آن‌ها، نه­تنها اعتبار نتایج را تضمین می‌کند، بلکه مرزهای تعمیم‌پذیری و دلالت‌های نظری پژوهش را نیز مشخص می‌سازد. محدودیت‌های نمونه و نمایندگی کامل همۀ استان‌ها و زیربخش‌های محیط‌ زیستی، محدودیت‌های داده‌های خودگزارشی و سوگیری‌های ادراکی پاسخ‌دهندگان، محدودیت‌های زمانی و ایستایی نسبی در سنجش تحقق‌پذیری خط‌مشی‌گذاری مشارکتی که ذاتاً فرآیندی تدریجی، چرخه‌ای و زمان‌مند است، محدودیت‌های تبیینی مدل پیشنهادی و قابلیت تحقق راهبردها در برابر نااطمینانی‌های کلان سیاستی و اقتصادی و محدودیت در آزمون میدانیِ کامل الگو که خارج از دامنۀ زمانی و اجرایی پژوهش بوده است. 

حامی مالی

بنا به اظهار نویسندۀ مسؤول، این مقاله حامی مالی نداشته است.

سهم نویسندگان در پژوهش

نویسندۀ اول: ... .

نویسندۀ دوم: ... .

نویسندۀ سوم: ... .

تضاد منافع

نویسنده (نویسندگان) اعلام می­کنند که هیچ تضاد منافعی در رابطه با نویسندگی و یا انتشار این مقاله ندارند.

تقدیر و تشکر

نویسنده (نویسندگان) از همۀ افراد، به دلیل مشاوره و راهنمایی علمی و مشارکت­شان در این مقاله تشکر و قدردانی می­کند (می­کنند).

Reference

 Akavarapu, S. V., et al. (2025). A systematic literature review furthering the participatory futures and governance. Ecological Economics. Futures 173(October):1-19. DOI:10.1016/j.futures.2025.103670.

Asadollahi, Mohammad Reza; Hajian, Mohammad Mehdi; Toosi, Abbas; Fallahzad, AliMohammad. (1401). Designing a Model for Participatory Environmental Governance in Iran Case Study: Reducing Greenhouse Gas Emissions through Carbon Trading. Parliament and Strategy. 31. 119. pp. 134-173 DOI:10.22034/MR-2023.5659.5343. [In Persian].

Bäckstrand, K.(2003). Civic Science for Sustainability: Reframing the Role of Experts, Policy-Makers and Citizens in Environmental Governance. Global Environmental Politics , 3 (4): 24–41. doi: doi.org/10.1162/152638003322757916.

Barletti, J.P, S., Larson, A, M., Hewlett, C., Delgado, D. (2020). Designing for engagement: A Realist Synthesis Review of how context affects the outcomes of multi-stakeholder forums on land use and/or land-use change. World Development. 127. 104753. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2019.104753

Bartlett, R. V., & Kurian, P. A. (1999). The Theory of Environmental Impact Assessment: Implicit models of policy making. Policy & Politics, 27(4), 415-433. doi.org/10.1332/030557399782218371

Beierle, T.C.  (2002). Democracy in Practice: Public Participation in Environmental Decisions (1st ed.). Routledge. doi.org/10.4324/9781936331017.

Daneshmand, Arian (2025). The Role of Institutional Trust in Shaping Environmental Attitudes in Iran: Policy Recommendations. Iranian Journal of Public Policy, 11 (1), 73-83. https://doi.org/10.22059/jppolicy.2025.101191

Tamassoki, E.; Bahrami Jaf, S. & Tamassoki, E. (2024). Analyzing the Conceptual Model of Environmental Governance in Iran. Natural Resources Governance. 1 (1), 1-13. DOI: 10.22059/JNRG.2024.372377.1008. [In Persian].

Esmaeili Sangari, Hossein; Parvin, Raheleh (2025). A Contextual Framework for Participatory Policy-Making and Fluid Social Capital. Iranian Journal of Public Policy, 11 (4), 9-25. https://doi.org/10.22059/jppolicy.2025.105196

Fischer, F. (2000). Citizens, Experts, and the Environment. DOI: doi.org/10.1215/9780822380283.

Gandhi, V.P., Johnson, N., Neog, K., Jain, D. (2020). Institutional Structure, Participation, and Devolution in Water Institutions of Eastern India. Water.  12, 476; doi:10.3390/w12020476.

Gehman, J., Lefsrud, L., & Fast, S. (2017). Social license to operate: Legitimacy by another name? Canadian Public Administration. Volume60, Issue2, Pages 293-317. doi.org/10.1111/capa.12218.

Gergis, F. H. (2024). Collaborative forms of governance in sustainable urban mobility schemes at the sub-governmental levels: a scoping literature review. International Journal of Urban Sustainable Development, 16(1), 343–359. doi.org/10.1080/19463138.2024.2411049.

Hassanvand, A., Toulabi Nejad, M. (2024). Explanation of Rural Environmental Governance Model in Iran: Problems, Routes and Consequences. Geography and Environmental Sustainability, 13 (4), 35-53. DOI: 10.22126/GES.2023.9134.2661 [In Persian].

Hayward, B. (1995). The greening of participatory democracy: A reconsideration of theory. Environmental Politics 4 (4):215-236. DOI: 10.1080/09644019508414234.

Jager, N. W., & Newig, J. (2024). What explains the performance of participatory governance? In P. Lucas, T. Nabatchi, J. O'Flynn, & P. 't Hart (Eds.), Pathways to Positive Public Administration: An International Perspective (pp. 165-186). Edward Elgar. https://doi.org/10.4337/9781803929170.00019.

Keeley, J., & Scoones, I. (1999). Understanding environmental policy processes: a review. https://opendocs.ids.ac.uk/articles/report/Understanding_Environmental_Policy_Processes_A_Review/26445271.

Liñán, S., Salvador, X., & Alvarez, A. (2022). A new theoretical engagement framework for citizen science projects: Using a multi-temporal approach to address long-term public engagement challenges. Environmental Research Letters. Vol 17. IOP Publishing. http://doi.org/10.1088/1748-9326/ac939d.

Loperte, S. (2024). An Environmental Participatory Governance (EPG) Model. Sustainability.16(2), 674;https://doi.org/10.3390/su16020674.

Mirbagheri,S. M. , Rafiei Atani,A. O. and Parsanejad,M. (2022). Designing a Conceptual Model of Participatory Governance in Iran: A Grounded Theory Approach. Strategy, 31(2), 195-218. doi: 10.22034/rahbord.2022.157936

Moallemi, E. A., de Haan, F. J., Hadjikakou, M., Khatami, S., Malekpour, S., Smajgl, A., et al. (2021). Evaluating participatory modeling methods for co-creating pathways to sustainability. Earth's Future, 9, e2020EF001843. https://doi. org/10.1029/2020EF001843.

mohammadi,N. and danaee fard,H. (2019). The model of collaborative governance for developing renewable energies in Iran: Institutional perspective. Strategic Studies of public policy, 9(30), 133-155 (not doi). [In Persian].

Newig, J., & Fritsch, O. (2009). Environmental governance: participatory, multi‐level–and effective? Environmental Policy and Governance. Environmental Policy and Governance. Volume19, Issue3,Special Issue :European Governance of natural resources: participation in a multi‐level context. Pages 197-214. https://doi.org/10.1002/eet.509.

Newig, J., & Koontz, T. M. (2014). Multi-level governance, policy implementation and participation: the EU’s mandated participatory planning approach to implementing environmental policy. Journal of European Public Policy, 21(2), 248–267. https://doi.org/10.1080/13501763.2013.834070.

Newig, J., Challies, E., & Jager, N. (2018). The environmental performance of participatory and collaborative governance: A framework of causal mechanisms. Policy Stud J.  Volume46, Issue2.Pages 269-297. doi: 10.1111/psj.12209.

Newig, J., Jager, N. W., Challies, E., & Kochskämper, E. (2023). Does stakeholder participation improve environmental governance? Evidence from a meta-analysis of 305 case studies. Global Environmental Change, 82, 102705. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2023.102705.

O’Faircheallaigh, C. (2010). Public participation and environmental impact assessment: Purposes, implications, and lessons for public policy making. Environmental Impact Assessment Review. Volume 30, Issue 1, January 2010, Pages 19-27. https://doi.org/10.1016/j.eiar.2009.05.001.

Perlaviciute, G., & Squintani, L. (2020). Public Participation in Climate Policy Making: Toward Reconciling Public Preferences and Legal Frameworks. One Earth. .Volume 2. Issue 4. Pages 341-348 https://doi.org/10.1016/j.oneear.2020.03.009

Pickering, J., Bäckstrand, K., & Schlosberg, D. (2020). Between environmental and ecological democracy: theory and practice at the democracy-environment nexus. Journal of Environmental Policy & Planning, 22(1), 1–15. https://doi.org/10.1080/1523908X.2020.1703276.

Pieraccini, M. (2019). Towards Just Resilience: Representing and Including New Constituencies in Adaptive Governance and Law. Journal of Environmental Law. Volume 31, Issue 2, July, Pages 213–234, https://doi.org/10.1093/jel/eqz002.

Reed, M., Vella, S., Challies, E., & Vente, J. D. (2018). A theory of participation: what makes stakeholder and public engagement in environmental management work? Volume26, IssueS1. Pages S7-S17. Special Issue:  involving society in restoration and conservation, https://doi.org/10.1111/rec.12541.

Reed, M.S. (2008). Stakeholder participation for environmental management: A literature review, Biological Conservation, Volume 141, Issue 10, Pages 2417-2431, https://doi.org/10.1016/j.biocon.2008.07.014.

Rose, M., Newig, J., & Jager, N. W. (2025). Does participatory governance help address long-term environmental problems? Conceptualization and evidence from 23 democracies. Policy Studies. Advance online publication. https://doi.org/10.1080/01442872.2025.2528782.

Simonofski Anthony, Hertoghe Emile, Steegmans Michiel, Snoeck Monique, Wautelet Yves .(2021). Engaging citizens in the smart city through participation platforms: A framework for public servants and developers. Computers in Human Behavior. Volume 124. https://doi.org/10.1016/j.chb.2021.106901

Szulecki, K. (2018). Conceptualizing energy democracy. Environmental Politics, 27(1), 21–41. https://doi.org/10.1080/09644016.2017.1387294.

Taylor, M., Vollmer, S., Ravat, Z., & Benjamin, G. (2025). Who’s at stake? The (non)performativity of “stakeholders” in UK tech policy. Internet Policy Review, 14(3). https://doi.org/10.14763/2025.3.2033.

Vaio, A.D., Trujillo, L., D’Amore, G., Palladino, R. (2021). Water governance models for meeting sustainable development Goals: A structured literature review, Utilities Policy, Volume 72,101255, https://doi.org/10.1016/j.jup.2021.101255.

Wagner, S. A., Vogt, S., & Kabst, R. (2016). The future of public participation: Empirical analysis from the viewpoint of policy-makers. Technological Forecasting and Social Change. Volume 106. Pages 65-73. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2016.02.010

Wu, J., Yu, Z., & Wang, R. Y. (2025). The impact of public participatory environmental regulation on carbon emission intensity: a policy text analysis. Frontiers in Environmental Science. Volume 13 . https://doi.org/10.3389/fenvs.2025.1534066.

Younge, A., Fowkes, S.(2003).The Cape Action Plan for the Environment: overview of an ecoregional planning process, Biological Conservation, Volume 112, Issues 1–2, Pages 15-28, ISSN 0006-3207, https://doi.org/10.1016/S0006-3207(02)00393-2.

Zakaria,  Z., Mohd Saman, N.R.,  Kamaludin, M.A.(2025). Environmental Governance in Transition: Evaluating Stakeholder Participation in Terengganu’s Coastal Development. International Journal of Research and Innovation in Social Science (IJRISS), 9(06), 2488-2503. https://doi.org/https://dx.doi.org/10.47772/IJRISS.2025.906000189.

*  نویسنده مسؤول: ابوالفضل محمدی

[1] دانشجوی دکتری مدیریت دولتی، دانشگاه جامع امام‌حسین(ع)، تهران، ایران. hebrahimi6@gmail.com

[2] دانشیار مدیریت دولتی، دانشگاه جامع امام‌حسین(ع)، تهران، نویسنده مسئول. ایران. abdemotlagh@gmail.com

[3] استادیار مدیریت دولتی، دانشگاه جامع امام‌حسین(ع)، تهران، ایران. alikhani@ihu.ac.ir

[4] استادیار مدیریت دولتی، دانشگاه جامع امام‌حسین(ع)، تهران، ایران. alitaheri.sharif@gmail.com