The Thousand and One Nights as a Literary School: An Exploration of the Poetics and Influence of the Global Thousand-and-One Nights School*

Simin Bakhtiyari Monfared[1] , Najmeh Dorri^* [2] , Gholamhosein  Gholamhoseinzadeh[3]

Extended Abstract

1. Introduction

When a literary work achieves global status, the first question that naturally arises concerns the source of its popularity and fame: Why is this work read throughout the world, and why has it influenced the writing practices of some of the most prominent authors in world literature? “In the preface to his book, Pinault himself explains the reason for his attraction to The Thousand and One Nights as follows: simply the pleasure of experiencing the reading of a good story and the desire to share it with other readers” (2010: 1). Pinault’s personal experience is one that virtually all human beings have encountered at least once. When one encounters a masterpiece and derives pleasure from it, one naturally develops a desire to introduce the work to others so that they, too, may experience the pleasure derived from reading or viewing it:

This literature of pleasure and entertainment, quite naturally, also functions as a witness; that is, it reflects the society that produced it. Pleasure in some of the stories, however, is not merely simple and unadorned; rather, it consists of the transmission and dissemination of knowledge or instruction through an entertaining form—a useful and colorful covering that conceals something more serious, something for the expression of which the story has been created and elaborated (Hovansian & Sabbagh, 2011: 11).

Perhaps this intrinsic impulse, experienced after encountering a masterpiece, to share it with others can be regarded as one of the principal factors contributing to the enduring fame of The Thousand and One Nights. In light of this, the primary objective of this study is to identify the principal components of a literary school and, through an analysis of the poetics of The Thousand and One Nights, answer the question of whether The Thousand and One Nights can be regarded as a literary school in its own right.

2. Research Questions and Methodology
3. This study employs a descriptive-analytical methodology. First, through an examination of the primary texts of The Thousand and One Nights and relevant scholarly sources, the work’s poetic components are systematically described and identified. These components are then examined within the framework of the defining characteristics of literary schools in order to assess their correspondence with the criteria of an independent literary school. This twofold approach not only facilitates a deeper understanding of the work’s textual characteristics but also makes it possible to evaluate its position within the development of narrative fiction in Iranian and world literature. To guide this investigation and provide a structured framework for the analysis, the study addresses the following research questions:
4. How is a literary school defined and characterized?
5. What components are generally considered essential to a literary school in order to distinguish it from other literary schools and clarify their differences?
6. Can The Thousand and One Nights be regarded as a literary school?
7. Findings and Conclusion

Critics often employ the term “the school of X” as a powerful critical metaphor to describe the depth of influence exerted by a universally recognized literary work. The term indicates that the style and worldview of a particular work have been sufficiently powerful and distinctive to develop into an imitable tradition and generate a literary “family.” The features that have contributed to transforming The Thousand and One Nights into a literary school include distinctive characteristics such as magical and supernatural elements, cultural comprehensiveness, the creation of a literature of pleasure and entertainment, the extensive presence of moral teachings and lessons—including morally problematic or undesirable teachings—and the diverse representation of characters from all segments of society.

Writers who follow a particular style and mode of composition and operate within the limits of a defined set of intellectual and structural principles may be regarded as followers or imitators of a literary school. Following the translation of The Thousand and One Nights into other languages, the work gradually acquired worldwide fame. In various parts of the world, particularly in the Arab world, France, and England, numerous works emerged through processes of imitation, direct or indirect influence, and parody. In general, the tales of The Thousand and One Nights have been recognized as a major source of inspiration for writers and artists across the world. Numerous works—including novels, films, and cartoons—have been created under the influence of these stories. Modern animated works that recount stories resembling the adventures of Ali Baba or the tale of the magic lamp, for instance, can be considered examples of this influence.

The creators of many films, cartoons, and animated works of the contemporary era, even when they do not explicitly acknowledge such influence, reveal in their works the enduring impact of these ancient tales. Such forms of inspiration sometimes derive from the central plots of the stories and, at other times, from particular details of the tales in The Thousand and One Nights. Nevertheless, the influence of The Thousand and One Nights on subsequent literary and dramatic works is evident and has been examined and analyzed in numerous articles and scholarly studies.

With the advancement of technology and social media, the stories of The Thousand and One Nights are also being transmitted to new generations through contemporary forms, including podcasts, websites, and social networking platforms. These developments have not only expanded the scope of the tales’ influence but have also attracted new audiences.

* Corresponding Author: Najmeh Dorri

[1] PhD graduate in Persian Language and Literature, Tarbiat Modares University, Iran.

[2] Professor, Department of Persian Language and Literature, Tarbiat Modares University, Iran..

[3] Professor, Department of Persian Language and Literature, Tarbiat Modares University, Iran..

علمی پژوهشی

هزار‌و‌یکشب به مثابه یک مکتب ادبی (واکاوی بوطیقا و تأثیرگذاری مکتب جهانی هزار ویکشب)*

سیمین بختیاری منفرد[1] ، نجمه دُری^*[2] ، غلامحسین غلامحسین‌زاده[3]

1      مقدمه

داستان‌های هزار‎و‎یک‎شب، مجموعه‌ای از قصه‌های افسانه‌ای است که ریشه‌های عمیقی در ادبیات و فرهنگ خاورمیانه و جهان دارد. این داستان‌ها، به ماجراهایی پرداخته و شخصیّت‌های مختلفی را معرفی می‌کنند که به عنوان یک مجموعه‌ی غنی و متنوع از افسانه‌ها و روایت‌های خیالی و تاریخی، دارای ابعاد فرهنگی، اجتماعی و روانشناختی عمیق و متنوعی هستند. این آثار نه تنها در شکل‌گیری ادبیات داستانی تأثیرگذار بوده‌اند، بلکه در مطالعه‌ی رفتار انسانی و تحلیل‌های اجتماعی نیز نقش مهمی ایفا کرده‌اند.

هزاران سال قبل، کسانی که هسته‌ی اولیه‌ی قصه‌های هزار‎و‎یک‎شب را نقل کردند، در تصورشان نمی‎گنجید که روزی، آن قصه‌ی شفاهی، مکتوب شود، بال و پر بگیرد، به بقیه‌ی کشورهای دنیا سفر کند، رشد کند و زنجیروار و حلقه به حلقه، به اندازه‌ی هزار‎و‎یک‎‏شب فعلی در بیاید؛ ولی واقعیّت این است که، هر قصه، پس از ساخته شدن، بذری است که در ذهن و جان انسان‌ها، کاشته می‌شود و پرورش می‎یابد.

 داستان‌های هزار‎و‎یک‎شب به دلیل ریشه‌های چندگانه‌اش در فرهنگ‌های مختلف، یک گنجینه‌ی فرهنگی واقعی است. از داستان‌های هندی گرفته تا افسانه‌های ایرانی و عربی، این مجموعه بیانگر یک تعامل فرهنگی است که در طول تاریخ شکل گرفته‌است. این تنوع فرهنگی به غنای محتوای داستان‌ها و همچنین به قابلیت آنها در جذب مخاطبان از فرهنگ‌های مختلف افزوده است.

1-1- بیان مسأله

وقتی یک اثر، جهانی می‎شود، اولین سؤالی که درباره‌ی آن به ذهن خطور می‎کند این است که علت این محبوبیّت و معروفیّت چیست؟ چرا این اثر در همه جای دنیا خوانده‎می‎شود و بر شیوه‌ی نویسندگی بزرگترین نویسندگان جهان تأثیر می‎گذارد؟ «پینالت در پیشگفتار کتابش، خود، علت تأثیرپذیری از هزار‎و‎یک‎شب و مجذوب این اثرشدن را اینگونه بیان می‎کند: لذت‎بردن محض از تجربه‌ی خواندن یک داستان خوب و اشتیاق به عرضه‌ی آن به خوانندگان دیگر. ( پینالت،1389: 1)»؛ تجربه‌ی شخصی پینالت، تجربه‎ای است که همه‌ی انسان‎ها حتی یک‌بار آن را تجربه کرده‎اند. وقتی با یک شاهکار روبه‎رو می‎شوید و از آن لذت می‎برید، اشتیاق پیدا می‎کنیدکه اطرافیانتان را نیز با آن اثر آشنا کنید تا آن‎ها هم بتوانند، از لذتی که شما از تماشا یا خواندن آن اثر برده‎اید، محظوظ شوند. «این ادبیات لذت و سرگرمی، به شکلی کاملا طبیعی، کار یک شاهد را نیز می‎کند؛ یعنی بازتاب جامعه‎ای است که آن را به وجود‎آورده‎است. البته لذت در بعضی از داستان‎ها، همان لذت ساده و بی‎پیرایه نیست بلکه عبارت است از انتقال و اشاعه‌ی دانش یا تعلیمات به شیوه‎ای سرگرم‎کننده. پوششی سودمند و رنگارنگ که چیزی جدی‎تر را چیزی که داستان برای بیان آن ساخته و پرداخته‎شده‎است، در خود مستور‎کرده‎است.» (هوانسیان، صباغ، 1390: 11)؛ شاید بتوان این میل و اشتیاق درونی پس از مواجه‌شدن با یک شاهکار برای اشاعه‌ی آن را، اصلی‎ترین عامل برای معروف و جهانی‎شدن هزار‎و‎یک‎شب دانست. هدف اصلی این پژوهش آن است که پس از شناسایی مؤلفه‎های اصلی هر مکتب ادبی، به کمک تحلیل بوطیقای هزارویکشب، به این پرسش پاسخ دهد که آیا می‎توان هزارویکشب را به مثابه یک مکتب ادبی دانست؟

1-2- پرسش‎های پژوهش

1- یک مکتب ادبی را چگونه معرفی می‎کنند؟

2- چه مؤلفه‎هایی برای یک مکتب ادبی بر می‎شمرند تا تمایزات و اختلافات آن با مکتب‎های ادبی دیگر روشن شود؟

3- آیا می‎توان هزارویکشب را به مثابه یک مکتب ادبی در نظر گرفت؟

1-3- روش پژوهش

 این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است. در گام نخست، با مراجعه به متون اصلی هزارویکشب و منابع مرتبط، مؤلفه‌های بوطیقایی اثر به‌طور نظام‌مند توصیف و استخراج گردید. سپس در مرحله‌ی تحلیل، این مؤلفه‌ها در چارچوب مؤلفه‎های مکاتب ادبی مورد واکاوی قرار گرفتند تا انطباق آن‌ها با معیارهای یک مکتب ادبی مستقل سنجیده شود. این رویکردِ دووجهی، همزمان که به فهم عمیق‌تر ویژگی‌های درون‌متنی اثر می‌انجامد، امکان ارزیابی جایگاه آن در جریان داستان‎نویسی ادبیات ایران و جهان را نیز فراهم می‌کند.

1-4- پیشینه‌ی پژوهش

جلال ستاری(1382) در کتاب « جهان هزار‌و‌یکشب»، به ایده و تئوری اصلی این پژوهش، نزدیک شده‌است؛ ولی نتیجه‌ی کار او، به بررسی تمام ویژگی‌های  هزارویکشب و معرفی آن به عنوان یک مکتب ادبی ختم نشده‌است.

جواد اسحاقیان (1396) در کتابی با عنوان «بوطیقای نو و هزار‌و‌یکشب» چند مقاله در مورد هزار‌و‌یکشب را در یک جا جمع‌آوری کرده‌است. خواننده با دیدن عنوان کتاب تصور‌می‌کند که قرار‌است با مؤلفه‌های سازنده‌ی بوطیقای هزار‌و‌یکشب، روبه‌رو‌شود ولی وقتی به متن کتاب مراجعه می‌کند با تحلیل چند حکایت از زوایای مختلف برخورد می‌کند.

نجمه دری (1403) نیز در کتابی با عنوان « پژوهش در هزار ویکشب» مجموعه مقالات خود را درباره‌ی هزار ویکشب در یک جا گردآوری کرده‎است. این کتاب با تحلیل‎های ساختاری، روایی و محتوایی مختلف به این فرضیه نزدیک شده‎است که شاید هزارویکشب، فراتر از یک جریان و سنّت ادبی است.

سیمین بختیاری منفرد (1404) در رساله‌ی دکتری خویش با عنوان «تحلیل جایگاه هزارویکشب در ادبیات ایران و جهان بر اساس پژوهش‌های چاپی فارسی تا 1400» پس از بررسی پژوهش‌های علمی-پژوهشی یک سده، به تحلیل این موضوع پرداخته‎است که این میزان از توجّه و تحلیل درباره‌ی هزارویکشب، برخاسته از ویژگی‎های بوطیقایی خاص هزارویکشب است. ایشان و همکارانشان در مقاله‎ای تحت عنوان «طبقه‎بندی و تحلیل موضوعی پژوهش‎های مرتبط با هزارویکشب» یک طبقه‎بندی موضوعی از پژوهش‎های هزارویکشب ارائه داده‏اند که آن مقاله  به فرضیه‌ی مطرح‎شده در این پژوهش نزدیک‎شده و اشاره کرده‎است که هزارویکشب همچون ریشه‎ای برای یک جریان ادبی جهانی است.

در نهایت در بین تمام پژوهش‌های یافت‌شده، تاکنون درباره‌ی اینکه، چه عاملی، باعث موفقیت هزار‌و‌یکشب شده، پژوهشی صورت نگرفته‌است و همچنین در هیچ پژوهشی دیده‌نشد که هزار‌و‌یکشب به عنوان یک مکتب ادبی یا حتی جریان ادبی ویژه، معرفی‌ و تمام ویژگی‎های بوطیقایی آن، واکاوی شده‌‌باشد.

2      چارچوب مفهومی یا مبانی نظری پژوهش

معرفی یک مکتب در ابتدا نیازمند این است که مشخص شود معمولا یک مکتب ادبی را چگونه معرفی می‎کنند؟ و چه مؤلفه‎هایی برای یک مکتب ادبی بر می‎شمرند تا تمایزات و اختلافات آن با مکتب‎های ادبی دیگر روشن شود؟ اما قبل از ورود به این بحث، اول باید تعریف مکتب و وجه تمایز آن با واژگان مشابهی چون سبک و نوع مشخص شود.

2-1- مکتب ادبی

«مکتب ادبی، الگو‎واره‎ای (پارادایمی) متشکل از اصول زیبایی‎شناختی، مفروضات فلسفی و شگرد‎های سبکی هم‎‎خوان است که در دوره‎ای مشخص، همچون گفتمانی مسلط، ذهنیّت جمعی طیفی از آفرینندگان ادبی را شکل می‎دهد و در تقابلی دیالکتیکی با مکاتب پیشین، هویتی مستعلی برای خود می‎سازد. (پاینده، 1400:23)»؛ این تقابل دیالکتیکی، نه یک گسست مطلق، بلکه فرآیندی پویاست که در آن مکتب نوین، با نفی و درعین‌حال حفظ عناصر مکاتب پیشین در سطحی بالاتر، زمینه‌ساز تحولی بنیادین در تاریخ ادبیات می‌شود و بدین‌ترتیب توانایی خود را در تولید شاخه‌ای زنده و اثرگذار از آثار ادبی به اثبات می‌رساند.

«یک «مکتب» بسیار فراتر از گردهمایی صرف نویسندگان است؛ مکتب، نمایانگر یک «پروژه‌ی جمعی آگاهانه» است که اغلب با انتشار یک بیانیه یا یک جدل مشترک در برابر هنجارهای مسلّط شکل می‌گیرد. این گروه‌ها، مانند رمانتیک‌ها یا سوررئالیست‌ها، با یک «بنیاد نظری» مشترک تعریف می‌شوند؛ که آن بنیاد، مجموعه‌ای از اصول صریح و روشن درباره‌ی هدف، موضوع و تکنیک ادبیات است. هویت آنان دیالکتیکی است، و در تقابل با سنّت‌های پایدارشده و در پیگیری یک نمونه‌ی هنری جدید شکل می‌گیرد.» (برون، ورس،2014: 8)

به عبارت دیگر مکتب ادبی( Literary school) به معنای مجموعه‌ی سنّت‌ها، اندیشه‌ها، نظریه‌ها و ویژگی‌هایی است که به به دلایل اجتماعی، سیاسی یا فرهنگی در دوره‌ای خاص در ادبیات یک یا چند کشور نمود پیدا می‌کند. «یک مکتب به عنوان یک «جامعه‌ی گفتمانی» عمل می‌کند که نه تنها آثار ادبی، بلکه یک سرمایه‌ی نقد خوداندیش، شامل نقدها، مقاله‌ها و بیانیه‌ها، را تولید می‌کند که به نظریه‌پردازی درباره‌ی عملکرد خودش می‌پردازد. این فعالیت انتقادی برای مشروعیت‌بخشی به نوآوری‌های زیبایی‌شناختی گروه و جذب پیروان، ضروری است و از این طریق، تأثیر مکتب و جایگاه آن در روایت گسترده‌تر «تکامل ادبی» را تضمین می‌کند.» (برون، ورس، ۲۰۱۴ :۹)

شنیدن کلمه‌ی مکتب، انسان را به یاد مکاتب ادبی غرب (کلاسیسیم، رومانتیسم، رئالیسم، ناتورالیسم و ...) می‎اندازد. شاید چون در ادب فارسی، تلاشی نشده که مکاتب ادبی بومی شناخته شده و به جهانیان معرفی شوند.

2-2- تمایز مکتب از سبک، ژانر و بوطیقا

در گام اول، واژه‌ی مکتب، واژگان دیگری چون: سبک، نوع، بوطیقا و ... را به ذهن متبادر می‎کند. پس باید به این سوالات پاسخ داده‎شود که: مکتب با سبک (Style) چه تفاوتی دارد؟ یا تفاوت بین مکتب و نوع (Genre) در چیست؟ یا چه رابطه‌ای بین بوطیقا (Poetics) و مکتب وجود دارد؟ در این بخش به طور مجمل، پاسخ‌هایی کوتاه به این سوالات داده خواهد شد.

2-3- تفاوت مکتب و سبک

 مکتب باید دارای ایده و اندیشه‌ای نو، بکر و اصیل باشد. اندیشه‌ای که صاحب‌نظر آن، فقط بنیان‌گذار مکتب باشد نه اینکه از مکاتب پیشین خود به گونه‌ای آشکار تقلید کند، یا اینکه مکاتب پیشین را احیا کند، اما اندیشه در سبک می‌تواند پیرو اندیشه‌های گذشته باشد و از آنها تقلید کند یا آنها را احیا کند. «در یک نگاه تطبیقی، مکتب ادبی به عنوان یک پدیده‌ی جمعی، تاریخی و نظری، متشکل از نویسندگانی با اهداف زیبایی‌شناختی و فلسفی مشترک، تعریف می‌شود، در حالی که سبک ادبی یک پدیده‌ی فردی و زبانی است که به انتخاب‌های خاص یک نویسنده در حوزه‌ی واژگان، نحو و تصویرسازی بازمی‌گردد. (ولک و وارن، ۱۹۴۹: ۲۶۵-۱۷۷)؛ به بیان دیگر، مکتب به «جنبش» اشاره دارد و سبک به «صدا». این تمایز بنیادین،چارچوبی قدرتمند برای تحلیل پدیده‌های ادبی فراتر از سنّت غربی فراهم می‌آورد. برای نمونه، در مورد «هزارویکشب»، این تمایز به ما امکان می‌دهد که این اثر را نه تنها به عنوان متنی با «سبک» روایی متمایز (قصه در قصه، استفاده از تعلیق و...) بلکه به عنوان هسته‌ی یک «مکتب ادبی» بالقوه در نظر بگیریم که فراتر از یک اثر منفرد عمل‎کرده‎است. اگر یک مکتب نیازمند مجموعه‌ی مشترکی از اصول زیبایی‌شناختی و دنباله‌روانی تاریخی باشد، آنگاه می‌توان استدلال کرد که تأثیر ژرف و پایدار هزارویکشب در شکل‌دهی به سنّت‌های روایی در ادبیات جهان و نیز اشتراک مضامین جهانی (عدالت، عشق، حکمت و...) و تکنیک‌های روایی میان مقلدان آن، معیارهای یک مکتب را محقق می‌سازد. این رویکرد، مرزهای نظریه‌ی رایج مکاتب را که عمدتاً بر پایه‌ی تاریخ ادبیات اروپا بنا شده، به چالش می‌کشد و ضرورت توسعه چارچوب‌های فراگیرتر برای شناسایی مکاتب ادبی در بسترهای فرهنگی غیرغربی را پررنگ می‌کند.

در ادبیات غرب، معمولاً به سبکِ خاصِ یک نویسنده یا اثرکه بسیار تأثیرگذار و قابل تقلید شده، با افزودن پسوند «-esque» یا «-ian» اشاره می‌شود و  در محافل ادبی و نقد، گاهی از عبارت «School of...» برای توصیف نفوذ کیهانی یک نویسنده یا اثر استفاده می‎کنند. مثل «مکتب هومر (The School of Homer) .این اصطلاح به طور برجسته توسط اریش آئوئرباخ، منتقد بزرگ ادبی، در کتاب شاهکارش Mimesis استفاده‎شده‎است. او این اصطلاح را نه برای اشاره به گروهی از نویسندگان، بلکه برای توصیف سبک روایی خاص و جهان شمولِ خود هومر و سپس نویسندگانی به کار می‌برد که از این سبک تأثیر پذیرفته‌اند. (Auerbach,1953:10)

 آئوئرباخ ممکتب هومر» را به عنوان سبکی تعریف می‌کند که در آن واقعیّت به شیوه‌ای روشن، یکنواخت و کاملاً برجسته در پیش‎زمینه، روایت می‌شود. این در تقابل با سبک کتاب مقدس است که پر از رمز و راز و ناگفته هاست. به این ترتیب، هر نویسنده‌ای که از این شیوه‌ی روایت «فراگیر و شفاف» تقلید کند، به نوعی در «مکتب هومر» قرار می‌گیرد. یا مثل مکتب شکسپیر (The School of Shakespeare) «اگرچه، این یک مکتب رسمی مانند رمانتیسم نیست، اما این اصطلاح به طور مشخص در نقد ادبی به کار رفته است. در دوران رنسانس: نمایشنامه‌نویسانی مانند کریستوفر مارلو و بن جانسون که هم‎عصر شکسپیر بودند و بر او تأثیر گذاشتند یا از او تأثیر پذیرفتند، گاهی تحت این عنوان کلی مورد مطالعه قرار می‌گیرند. در نقد مدرن، این اصطلاح برای اشاره به تأثیر شکسپیر بر نویسندگان پس از خود به کار می‌رود.» ( Kastan, 1999:4)؛

درواقع اصطلاح «School of Shakespeare» اغلب برای بررسی دامنه‌ی نفوذ و میراث شکسپیر استفاده می‌شود تا گروهی منسجم از نویسندگان با بیانیه‌ای مشترک، یا مثل مکتب کافکا (Kafkaesque School) این احتمالاً مشهورترین مثال در ادبیات مدرن است. «مکتب کافکا» به معنای رسمی وجود ندارد، اما صفت «Kafkaesque» به یک سبک یا یک ژانر کامل، تبدیل شده است. «این صفت برای توصیف آثاری به کار می‌رود که حال و هوای پوچی، بروکراسی عریض و طویل، احساس گناه مبهم و سردرگمی در برابر سیستمی غیرقابل درک را دارند.» ( The Oxford Dictionary, Entry: "Kafkaesque)؛ این فرهنگ ادبی توضیح می‌دهد که «Kafkaesque» به «سبک یا موقعیت‌هایی شبیه به داستان‌های فرانتس کافکا» اشاره دارد که با «کابوس واری و پیچیدگی سوررئال» مشخص می‌شوند. نویسندگان زیادی مانند آلبر کامو، خورخه لوئیس بورخس و هاروکی موراکامی به طور آشکار تحت تأثیر این جهان‌بینی قرار گرفته‌اند و می‌توان آنان را وارثان «مکتب کافکا» دانست.

2-4- تفاوت مکتب و نوع

 مجموعه آثاری که یک درون‎مایه‌ی مشترک و فراتر از آن، یک تفکر بنیادین را در خود جای می‎دهند، از یک خانواده و به بیان دیگر از یک نوع به حساب می‎آیند. «نوع ادبی ترجمه‌ی (Literary Genre) است و در زبان‎های فرنگی گاهی به جای Genre ،Type ، Kindو حتی Form هم گفته‌می‌شود. به هر حال ژانر به معنی نوع و قسم و جنس است.» (شمیسا: 1383، 31)؛ در واقع نوع ادبی، یک گونه‌ی خاص است که اجزایش  در زیر پرچم یک زمینه‌ی فکری واحد، ویژگی های مشترک بسیار دارند.

مکتب‎ با تغییرات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی تغییر می‌کند و در تقابل با جریان‎های پیشین، جهان‎بینی هنری واحدی را ارائه می‎کند. «پیدایش و تکامل و زوال مکتب‌های ادبی در اروپا بیش از آنچه حاکی از تحولات ذوق هنری باشد، نشانه‌ی تحولات اجتماعی است که در طی چند قرن اخیر دنیای مغرب را دگرگون ساخته است.» (سیدحسینی: 1334، 6)؛ اما «نوع بیشتر به جوهره و نگرش اثر مربوط است و با زمان و مکان تغییر اساسی نمی‌کند.» (شمیسا: 1383، 51)؛ در حقیقت انواع ادبی با گذر زمان و تغییر شرایط زمانه از بین نمی‎روند و نابود نمی‎شوند ولی یک مکتب ادبی ممکن است بر اثر تحولات زمانه، از بین برود و مکتب دیگری جای آن را بگیرد.

2-5- رابطه‌ی بین بوطیقا و مکتب

بوطیقا فنون و شگردهای درون‎متنی را بررسی می‎کند ولی مکتب یک الگوواره‌ی فکری و زیبایی‎شناختی است. درواقع، بوطیقا به این پرسش پاسخ می‎دهد که «چگونه اثر ساخته شده» ولی مکتب به این سوال پاسخ می‎دهد که «چرا این اثر با این ایده و جهان‎بینی خلق‎شده‎است». «بوطیقا بررسی ادبیات در مقام آفرینش کلامی است، بوطیقا هنر ادبیات را نه به منزله‌ی پدیده‌ای ارزشی بلکه به منزله‌ی پدیده‌ای فنی، به معنای مجموعه‌ای از روال‌ها مطالعه می کند.» (مکاریک،1398 :65)؛ وقتی مجموعه‌ی ویژگی‎های فنی و روال‎های موجود در هر اثر شناخته‎ شوند، پس از آن می‎توان گفت که کدام آثار بوطیقای مشترکی دارند و در زیر سایه‌ی یک مکتب جای می‎گیرند.

پس می‎توان نتیجه گرفت که مکتب ادبی، برخلاف سبک که دغدغه‌ی بیان فردی است، فراتر از نوع که بر قالب و فرم متمرکز است، و وسیع‌تر از بوطیقا که صرفاً به تحلیل تکنیک‌های اثر می‌پردازد، یک الگواره‌ی فکری و گفتمان مسلط محسوب می‌شود. در واقع مکتب، متشکل از شبکه‌ای به هم‌تنیده از ایدئولوژی، زیبایی‌شناسی، جامعه‌شناسی و تاریخ است که با ایجاد یک هویت جمعی در دوره‌ای خاص، امکان خوانش یکپارچه‌ای از ادبیات آن عصر را فراهم می‌سازد و مرزهای خود را با تعریف یک «دیگری» در تقابل با مکاتب پیشین مشخص می‌کند.

3      تحلیل داده‌ها

هزار‎و‎یک‎شب اثری عظیم است که مؤلف واحد ندارد و چند‎صدایی و چند‎ملیتی بودن از ویژگی‌های بارز آن است. تحقیقات و پژوهش‌های بسیاری در مورد منشأ و پیشینه‌ی فرهنگی محتوا و تأثیر این اثر سترگ، صورت‎گرفته‎است. بررسی‎های تاریخی و ادبی نشان می‎دهد که چگونه داستان‎های هزار‎و‎یک‎شب نه تنها به عنوان یک اثر ادبی، بلکه به عنوان یک سند فرهنگی و اجتماعی مورد تحلیل قرار گرفته‎اند. این پژوهش‎ها می‎توانند به درک بهتر از جامعه‎های مختلف و تحولات فرهنگی و اجتماعی آنها کمک کنند.

نظرات بسیاری در بین پژوهندگان در مورد منشأ و اساس داستان‌های هزار و یک شب بر سر زبان‌هاست. از نظر بسیاری از پژوهشگران هسته‌ی اصلی و بنیادین هزار‎و‎یک‎شب، یک داستان ایرانی‌ست و قصه‌های فرعی و تو‎در‎تو ریشه‌های هندی، ایرانی و عربی دارند؛ البته این کتاب پس از ترجمه در قرن هجدهم میلادی بخش‌هایی به آن افزوده‎شده و گسترش بیشتری یافته‎است.

اکثر متخصصان بر این باورند که ریشه‌ی این اثر «هزار افسان» ایرانی‎ست؛ بهرام بیضایی ریشه‌ی قدیمی‎تری برای آن قائل هستند و آن را شکل تغییریافته و تکامل‎یافته‌ی اسطوره‌های باستانی و اوستایی می‌دانند. «زوتنبرگ و بیشتر دانشمندان متفق القول بودند که هزار‎و‎یک‎شب، یک تألیف مرکب است و قدیم‌ترین داستان‌های آن، از هند و ایران نشأت گرفته‌اند.» (ایروین،1383: 53- 54)؛ البته در بین پژوهشگران کسانی نیز هستند که یک سو‎نگرانه ریشه‌ی ایرانی کتاب را منکر شده‌اند و کاملاً آن را عربی دانسته‎اند. برجسته‌ترین پژوهشگر در این مورد محسن مهدی است. جعفری قنواتی در کتاب روایت‎های شفاهی هزار‎و‎یک‎شب با ذکر دلایل متقن داشتن ریشه‌ی عربی این اثر را رد کرده‎اند و به نظر محسن مهدی پاسخ علمی داده‎اند. (جعفری قنواتی، 1384: 43)

  هزار‎و‎یک‎شب، محتوا و مضمونی جهانی دارد، به همین جهت طبیعتا به زبان‎های مختلفی ترجمه شده و سفرهای بسیاری کرده‎است که زبان عربی نیز یکی از این زبان‎هاست. «زمانی احتمالاً در قرن دوم، این داستان‌ها به عربی ترجمه شدند و الف لیله نام یافتند. سپس این مجموعه اساس کتاب هزار‎و‎یک‎شب شد. هسته‌ی اصلی داستان‌ها، اندک بود. سپس در قرن سوم یا چهارم در عراق بر این هسته، داستان‌های عربی، از آن جمله بعضی از داستان‌های هارون الرشید، افزوده شد. همچنین شاید از قرن دهم به بعد حلقه‌های داستانی و حکایات دیگری چون سندبادنامه بر این تألیف افزوده شد. بعد از آن در قرن سیزدهم لایه‌ی دیگری از داستان‌ها در مصر و شام به این مجموعه الحاق گشت. در اوایل دوران جدید باز هم داستان‌های جدیدتری بر مجموعه‌های مصری افزوده شد تا حجم کتاب چنان فربه شود که طول آن درست به هزارویکشب چنانکه در عنوان کتاب وعده داده شده است، برسد در مورد تعداد داستان‌ها، قدیمی‌ترین روایتی که وجود دارد روایت ابن ندیم است. ابن ندیم می‌گوید با آنکه هزار افسانه به معنای هزار داستان است ولی کتاب هزار افسانه کمتر از ۲۰۰ حکایت دارد.» (ایروین، 1383: 53-54)

 نکته‌ی جالب این است که وقتی شما با این اثر خواندنی روبرو‎می‌شوید بخش‌هایی را از نظر‎می‌گذرانید که به شدت شگفت‌آور و حیرت‎انگیزند و بعد در عرصه‌ی پژوهش متوجّه‎خواهید‎شد که از نظر متخصصانی چون علی اصغر حکمت و جلال ستاری این بخش‌های شگفت‎انگیز و حیرت‎آور بخش‌های ایرانی هزار‎و‎یک‎شب هستند. قصه‌هایی که لبریز از عناصر جادویی، طلسم، موجودات فراواقعی و جن و پری هستند و موجب اعجاب و شگفتی خواننده می‌شوند؛ قصه‌هایی با ریشه‌های ایرانی شناخته شده‌اند.

3-1- ویژگی‎های هزار ویکشب

هزارویکشب، کتاب مادری است که مشابه قصه‎های آن یا روایت‎های دیگری از قصه‎‎های آن، در دیگر آثار به‎چشم‎می‎خورد. این اثر، ویژگی‎هایی دارد که موجب‎شده در جای‎جای جهان، نویسندگان به شکل‏‎های گوناکون، از آن اقتباس کنند.

3-1-1- ویژگی‎های ساختاری

داستان‌های هزار‎و‎یک‎شب با استفاده از تکنیک‌های پیچیده‌ی روایت‌پردازی، توانسته‌اند توجّه مخاطبان را در طول تاریخ جلب کنند.

3-1-1-1- قصه در قصه

 تکنیک قصه در قصه یکی از ویژگی‌های بارز این مجموعه است که باعث ایجاد کنجکاوی در خواننده می‎شود. شهرزاد با استفاده از روایتهای خود، نه تنها زندگی خود را نجات می‎دهد، بلکه هر شب جهان جدیدی را به شنوندگان معرفی می‎کند. این امر به ساختار چندلایه‎ای از داستان‎ها منجر شده‎است که در آن هر روایت می‎تواند بر روی دیگری تأثیر بگذارد. تعبیر زیبای بورخس برای تقریب به ذهن داستان ‎در‎ داستان خاص هزار‎و‎یک‌شب بسیار جالب و خواندنی است: وی می‎گوید: به آن گوی‎های چینی فکر کنید که گوی‎های دیگری در خود دارند یا به عروسک‎های روسی.« ما می‎توانیم عروسک‎های روسی را تا بی‎نهایت ادامه بدهیم. هیچ یک نشانه‌ی دیگری نیستند. هیچ یک جزوی از دیگری نیستند و از همه مهم‎تر هیچ یک دلیل دیگری نیستند بلکه می‎توان فقط یک رابطه و یا نسبت مجاورتی را در آن‎ها جستجو کرد. آن‎ها در مجاورت هم، ضرورت وجودی یافته‎اند. پیچیدگی خنده‎آوری که در بطن‎سازی مجعول عروسک‎های روسی دیده می‎شود، بیننده را به فریبی عجیب و غریب سوق می‎دهد.» (میری، 1396: 535)؛ دقیقا شبیه زندگی‌کردن در لابه‎لای یک مارپیچ هزار تو که هر پیچ به پیچی دیگر منتهی می‎شود و انسان را در لایه‎هایی تو در تو می غلتاند.

3-1-1-2- تعلیق

ویژگی شاخص دوم، استفاده از تعلیق، برای جلب توجّه شنونده است. شخصیّت برجسته‌ی داستان‌ها، شهرزاد، هر شب داستانی را آغاز می‌کند و داستان را به گونه‌ای به پایان می‌رساند که شهریار را ترغیب کند تا شب بعد نیز قصه را ادامه دهد. به این ترتیب، شهرزاد به تدریج داستان‌های زیادی را روایت می‌کند و در این فرایند، خود نیز، به درک عمیق‌تری از زندگی، عشق و حکمت دست می‌یابد. در هر یک از این داستان‌ها مسائلی نظیر: ظلم و ستم، وفاداری، فریب و انتقام به تصویر کشیده می‌شود که غالباً پیام‌ها و درس‌هایی اخلاقی را منتقل می‌کنند. داستان‎های هزار‎و‎یک‎شب، نه تنها جنبه‌ی سرگرمی دارند، بلکه می‌توانند به عنوان ابزارهای آموزشی و فرهنگی نیز، مورد استفاده قرار‎گیرند.

 تعلیق در این داستان، نه صرفا به عنوان یک تکنیک برای جذابیّت روایی، بلکه به عنوان مؤلفه‎ای ضروری برای پیشبرد روایت شهرزاد به‎شمار ‎می‎رود؛ مؤلفه‎ای که تعیین‎کننده‌ی مرگ و زندگی اوست؛ چنانچه شهرزاد با استفاده از روایت خود بتواند شهریار را مشتاق داستان نگه‎دارد، زنده‎می‎ماند؛ وگرنه فاجعه‎ای انسانی روی خواهد‎داد که اول از همه، به نابودی خودش می‎انجامد.

3-1-1-3- وجود تیپ‌ها و شخصیّت‌های مثبت و آرمانی در تقابل با شخصیّت‎های منفی

    خصیّت‎های داستان‎های هزار‎و‎یک‎شب به طور کلی از تنوع و عمق خاصی برخوردارند. «شخصیّت‌‌ها اغلب ایستا هستند. تمام قهرمانان در پایان داستان همان هستند که در آغاز بودند. مطلق‎گرایی که ویژگی قصه‎های عامه است، در قهرمانان قصه‎ها نیز دیده‎می‎شود. قهرمان قصه‎ها یا خوب‎اند یا بد. در سرتاسر قصه خوبان که نیک‎سیرت، زیبا و قهرمان‎اند با بدان که شریر، زشت و بد نهادند در جنگ‎اند که سرانجام بر آنان پیروز می‎شوند.» ( همان: 29)

 شهرزاد به عنوان قهرمان اصلی، نمونه‎ای از هوش و ذکاوت است که با خلاقیّت و هنر قصه‎گویی خود، نه تنها جان خود را نجات می‎دهد، بلکه به تغییر دیدگاه‎های شهریار و حتی دیگر شخصیّت‎ها نیز کمک می‎کند. این نشان می‎دهد که چگونه شخصیّت‎ها می‎توانند از طریق تجربیات خود، به تعادل و رشد اجتماعی کمک کنند. «بخشی از شخصیّت‎های داستان‎های هزار‎و‎یک‎شب آدم‎های تنبل و بیکار و بیعاری هستند که از راه داشتن بخت و اقبال شگرف صاحب ثروت و مکنت هنگفت می‎شوند. این داستان‎ها ظاهرا برای سرگرمی و تفرج خاطر تنبلان و بیکاران قهوه‎خانه‎نشین قاهره طراحی‎شده‎است.» (ایروین، 1383: 230)؛ کسانی که بدون هیچ تلاشی، چشم به قضا و قدر دوخته‎اند تا چوب جادویی بیاید و زندگی‎شان را زیر و رو کند.

3-1-2- ویژگی‎های محتوایی

امروزه که ابزارها و وسایل متعددی برای سرگرم‌کردن بشر به‎وجود‎آمده‎اند که جذابیّت خیلی بیشتری از داستان دارند، شاید غیرعادی باشد که درباره‌ی جذابیّت و سرگرم‌کنندگی محتوای هزار‎و‎یکشب گفتگو شود. ولی در گذشته که ابزارها و وسایل سرگرمی مخصوصا در شب‎های سرد سال، بسیار محدود بوده‎است، این داستان‎ها چنان جذابیتی داشتند و به‎شکلی مخاطب را سرگرم می‎کردند که باعث‎شده اثر دست به دست به تمام نقاط دنیا سفر‎کند.

3-1-2-1- تخیل قوی

 قصه‎های تخیلی این اثر و عناصر فانتزی موجود در آن‎ها، به شکستن مرزهای واقعیّت و ورود به دنیای ناشناخته‎ها می‎پردازند. «در این قصه‎ها برای گریز از محسوسات عقلی و تجربیات حسی و قوانین و موازین عینی، انواع شیوه‎ها به‎کار‎گرفته‎می‎شود. چون قصه بر بنیاد امور غیرطبیعی و غریب شکل می‎گیرد، فاقد حقیقت‎مانندی است یا حقیقت‎مانندی آن ضعیف است.» (ذوالفقاری، 1400: 36)؛ این نوع داستان‎ها، علاوه‌بر اینکه برای دقایقی مخاطب را در دنیای خیال غرق می‎کنند، با ایجاد سوالات و چالش‎های جدید، او را به تفکّر درباره‌ی آینده ترغیب می‎کنند. «کاردینال نیومن در شرح زندگی خود‎نگاشت خویش، خاطر نشان می‎سازد که: همیشه آرزو می‎کردم که داستان‎های هزار‎و‎یک‎شب حقیقی می‎بودند. از خواندن آن‎ها خیال من به دنیای تأثیرات و قدرت‎های جادویی و افسون‎ها و طلسم‎ها پرواز می‎کرد.» (ایروین، 1383: 212)؛ این ویژگی، همان قلب تپنده‌ی هزارویکشب است که باعث می‎شود خواننده زمان و مکان خویش را فراموش کند و هیجان و لذت را همزمان تجربه کند. از سوی دیگر فضاهای گوتیک مضحک که در قصه‏های هزارویکشب همراه با فضای سوررئال ماجراها گونه‏ای طنز سیاه را در برخی داستان‏ها رقم می‏زند که بر جذابیّت آن می‏افزاید. (تسلیم جهرمی، 1400: 137-113)

3-1-2-2- ماجراجویی

قهرمان بیشتر داستان‎های هزار‎و‎یک‎شب از سفر‎های ماجراجویانه هراسی ندارند و خود را با قرارگرفتن در این سفر‎ها گرفتار چالش‎های بسیار می‎کنند. در دل این ماجراجویی‎ها با شخصیّت‎ها و موجودات عجیب و جدیدی روبه‎رو می‎شوند و در نهایت این ماجرا‎جویی‎ها موجب رشد، تکامل و پختگی آن‎ها می‎شود. اوج این ماجراجویی‎ها در حکایت سندباد بری و سندباد بحری دیده‎می‎شود.

3-1-2-3- پیوند قوی فضای فرهنگی و زیبایی‌شناختی داستان‌ها با ذوق و ذائقه‌ی مخاطب ایرانی

 ذائقه‌ی مخاطب ایرانی با توجّه به باورهایش به جن و جادو و طلسم و ... کاملا با محتوای داستان‎ها هم‎جهت است. علاوه بر این فضاسازی‎ صحنه‎هایی مثل بازارها، گرمابه‎ها، خانه‎های اعیان و اشراف، همگی به گونه‎ای هستند که مخاطب ایرانی با آن‎ها به‎سادگی مأنوس می‎شود.

3-1-2-4- محتوای اخلاقی و انسانی قوی

مضامین موجود در این داستان‎ها، نظیر عشق، انتقام، وفاداری، و حکمت، بازتابی از واقعیّتهای اجتماعی و فرهنگی جوامع مختلف هستند. «در هیچ‎یک از این داستان‎ها کسی که خلاف اصول جوانمردی و اخلاق و شرافت رفتار‎می‎کند توفیق نمی‎یابد(ذوالفقاری،1400: 34)»؛ این داستان‎ها به نوعی درس‎های اخلاقی را منتقل می‎‌کنند که همچنان در دنیای مدرن کاربرد دارند. به عنوان مثال، وفاداری در روابط انسانی و درس‎هایی از عواقب فریب و دروغ را به مخاطب می‎آموزد.

هزارویکشب به دلیل این ویژگی‎های بوطیقایی منحصر به فرد، به زبان‌های مختلف اروپایی؛ فرانسوی، آلمانی، انگلیسی و... ترجمه شده‌است. « ترجمه‌ی هزارویکشب به زبان فرانسه اثر آنتوان گالان، نخستین ترجمه‌ی آن به یک زبان اروپایی است. مهمترین ترجمه‌‌ها و چاپ‎های هزارویکشب پس از ترجمهی گالان عبارتند از: ترجمه‌ی دوهامر و هابیشت به آلمانی، ترجمه‎های لین و پین به انگلیسی، و سه ترجمه‌ی بحث انگیز دیگر: ترجمه‌ی بورتون به انگلیسی، و ترجمه‌ی ماردروس و ترجمه‌ی خوام به فرانسه.» (ستاری، 1368: 5)

در مجموع، داستان‌های هزار و یک شب به عنوان یک اثر ادبی منحصر به فرد، نه تنها تأثیرات عمیقی بر ادبیات و فرهنگ‌های مختلف گذاشته‌اند، بلکه در زمینه‌های روانشناسی و جامعه‌شناسی نیز حائز اهمیت هستند. با حفظ و گسترش این داستان‌ها، می‌توان به غنای فرهنگی و آموزشی جوامع کمک کرد و آنها را به نسل‌های آینده منتقل نمود.

3-2- مؤلفه‎های مکتب ادبی هزار ویکشب

 برای اثبات این مدعا که هزارویکشب یک مکتب ادبی است، ابتدا باید مؤلفه‎های یک مکتب مشخص شوند تا بر اساس آن مؤلفه‎ها گفته شود که آیا هزارویکشب مکتب است یا خیر.

3-2-1- دیدگاه‎های نظری و فکری

  در آثار هر مکتب ادبی اشتراکاتی وجود  دارد که آن اشتراکات موجب می‎شوند که آن آثار در یک طیف و گروه قرار بگیرند. اولین و مهمترین اشتراک آثارموجود در یک مکتب، اشتراکات نظری و فکری است. «هر مکتب ادبی بر اساس یک سری دیدگاه‌ها و نگرش‌های فلسفی و نظری نسبت به هنر، زبان، جامعه و انسان شکل می‌گیرد. این دیدگاه‌ها جهت‌گیری فکری و محتوایی آثار را مشخص می‌کنند.» (مخبر، ۱۳۸۷: 153)

 اولین اصلی که موجب می‎شود هزار‎و‎یک‎شب به عنوان یک مکتب معرفی شود، این است که هزار‎و‎یک‎شب «شامل باور‎هایی است که مابه‏الاشتراک همة اقوام و اجتماعات بشری است.» (ستاری، 1368: 414)؛ این مسأله، مسأله‌ی قابل تأملی است. بی‎شک وقتی محتوای یک داستان با زندگی شخصی افراد، همسو باشد و اشتراکات فرهنگی وجود‎داشته‎باشد؛ آن اثر در ذهن خواننده ماندگاتر خواهد بود تا اثری که هیچ اشتراکی با دنیای خواننده نداشته‎باشد. به همین جهت است که تأثیر‎پذیری از هزار‎و‎یک‎شب، در بین مردم بعضی کشور‎ها، پر‎رنگ‎تر و بیشتر است و در بین بعضی فرهنگ‎ها، مغفول واقع‎شده‎است. فرانسه از آن دست کشور‎هایی است که تأثیر بسیار زیادی از این اثر پذیرفته‎است. «فرانسویان و سپس دیگر ملت‎های اروپایی در سراسر قرن هجدهم از این گنجینه‌ی گرانبها استقبال کردند چون همه‌ی آسیا را، از دیوارهای چین گرفته تا کناره‎های دریای مدیترانه، در آن باز‎می‎یافتند و بدین‏‎‏وسیله با دورنمایی از زندگی مردم این کشورها و نیز با افسون‎ها و طلسم‎ها و جادو‎های آنان آشنا می‎شدند.» (حدیدی، 1373: 100)؛ دلیل دیگری که به‎عنوان علت مکتب‌بودن هزار‎و‎یک‎شب شناخته‎شده، جامعیت این اثر است زیراکه در برگیرنده‌ی همه‌ی اقشار جوامع مختلف می‎باشد. «در هزار‎و‎یک‎شب چیزی بیش از کشف اعصار گذشته وجود‎دارد. همه‌ی طبقات اجتماعی در آن حاضرند. از اعراب بدوی تا خلیفه، از دانشمندان، شاعران، بازرگانان و صیادان گرفته تا دزدان، راهزنان و بیکارگان، همه بر حسب ذائقه‌ی زمان، نسبت به نحوه‎های متنوع روایتشان در آن گرد‏آمده‏‎اند.» (هوانسیان، صباغ، 1390: 7)؛ همین اقشار مختلف، در لا‎به‎لای قصه به خواننده شیوه‌ی زندگی‎کردن یاد می‎دهند. در واقع، زیستن در کنار شخصیّت‏های متنوع قصه، سبک زندگی و نوع نگاه خواننده را به وقایع تغییر می‎دهد.

3-2-2- ویژگی‎های سبکی

  ویژگی‎های مشخص و ثابتی از نظر فنی و سبکی در تمام آثار یک مکتب دیده می‎شود. به عبارت دیگر« هر مکتب ادبی از نظر زبان، سبک نوشتاری، ساختارهای شعری یا نثری، عناصر بصری و صوتی دارای ویژگی‌های مشخصی است که آن را از دیگر مکاتب متمایز می‌کند.» (سناپور،۱۳۸۹: 72)؛ این ویژگی‎ها همچون چراغ‎های نشانگری هستند که تمایزات هر مکتب را از مکاتب دیگر در ساختار، نشان می‎دهند.

 هزار‎و‎یک‎شب به دلیل ویژگی‎های خاصش، تبدیل به یک مکتب ادبی تأثیر‎گذار، بر ادبیات ایران و جهان شده‎است.« هزار‎و‎یک‎شب توانایی عجیبی در دگردیسی، هم در تمام مرزهای جغرافیایی و هم در حدود و ثغور زمانی دارد. در تمام ادبیات جهان، شاید تنها متنی است که به‎طور‎‌خاص، می‎تواند به همان اندزه که بخشی از سنّت ادبی مغرب زمین محسوب می‎شود، بخشی از سنّت ادبی شرق نیز به‎حساب‎آید. به علاوه مترجمان اروپایی سبب شدند تا این متن به صحنه‌ی ادبی جهان باز‎آورده‎شود.» (هوانسیان، صباغ، 1390: 3)

ویژگی‎های منحصربه‌فرد هزار‎و‎یک‎شب، نه تنها این اثر را جاودان ساخته بلکه آن را الهام‎بخش و راهنمای داستان‎نویسان جدید قرار‎داده‎است. «هزار‎و‎یک‎شب در بردارنده‌ی نمونه‎های قدیمی لانه‎گیری، ارجاع به خود، ارجاعات تو‎در‎تو، طرح‎های پنهان، تکرار و تلمیحات بین‏‎المتنی است؛ از این رو، منبعی است برای داستان مدرن، در تجلیات متنوع آن. همچنین برای خود‎نمایی‏‎های بزرگ نویسندگان مدرن و متجدد، جنبه‌ی تبلیغ‎آمیز دارد.» (ایروین، 1383: 322)

3-2-3: موضوعات و مضامین غالب

در تمام آثار یک مکتب موضوعات و مضامین تکرارشونده‎ای وجود دارند که یک قانون نانوشته را شکل می‎دهند تا خط فکری آن مکتب، مشخص و معین باشد. «مضامین اصلی و مسائلی که هر مکتب ادبی به آن‌ها می‌پردازد، مانند مسائل اجتماعی، فلسفی، سیاسی، روان‌شناختی و... در شکل‌گیری خط مشی آن مکتب تأثیرگذارند.» (میرعلایی، ۱۳۸۰: 120)

 موضوعات و مضامینی که در هزارویکشب و آثاری که پیرو مکتب آن هستند، دیده می‎شود مضامینی است که با زندگی روزمره‌ی مردم عادی ارتباط دارد. «در خلال حکایات بسیاری، نکات تاریخی و دقایق ادبی و تعالیم لطیفه‌ی اخلاقی و آداب ملل قدیمه‌ی شرقی مندرج می‎باشد. این کتاب، از کیفیت زندگانی، طرق معاش و طرز معاشرت و منادمت و رزم و بزم و تجارت و زراعت در ممالک مختلفه‌ی آسیا و بالاخص شام و ایران و عراق و مصر و جزیره‎العرب، بهترین تصویر و دقیق‎ترین عکسی است که به نظر خواننده عرضه می‏‎دارد. این کتاب نماینده‌ی ادبیات ملل است و دقایق علوم و حقایق حکم را به زبان ساده، بیان‎کرده‎است.» (رمضانی، 1315: ب-الف)

موقع خواندن داستان‎ها، به‎طور نامحسوس از دنیای خود و فرهنگ و سنّت‎های خود فاصله می‎گیریم. «هزار‎و‎یک‎شب به گونه‎ای بی‎حسمان می‎کند؛ اما منظور از این بی‎حسی، گریز از واقعیات نیست؛ بلکه تسخیر و تصرف است. بدین معنی که انبوهی از مردم رنگارنگ، ما را فرو‎می‎گیرند و آداب و رسومشان را بر ما تحمیل می‎کنند؛ آن چنان که عادات شخصی‎مان، جایی برای جولان نمی‎یابند. زیرا هستی‎مان در برابر هستی ایشان هیچ و نیست می‎‌شود.» (آندره شدل، 1388: 28)؛ داستان‎هایی که همزمان هم خواننده را سر‎گرم می‎کنند هم به او غیر‎مستقیم، شیوه‌ی زندگی‎کردن یاد ‎می‎دهند. «داستان‎های هزار‎و‎یک‎شب برای همیشه رویای بهشت است. از زمانی که آنتوان گالان آن‎ها را خواندنی‎های ایام فراغت نامید تا همیشه.» (هوانسیان، صباغ، 1390: 6)

از مهم‎ترین عناصری که خواننده را سر‎گرم می‎کند، حضور عناصر خیال‎انگیز و فرا‎واقعی است. «شور و شهوت، جنایت، آدمخواری، چراغ‎های جادو؛ اینها فقط معدودی از عناصری است که هزار‎و‎یک‎شب را در میان جوانان و هم بزرگسالان محبوب گردانده‎است.» (هوانسیان، صباغ،1390: 3)

کلام جادویی، سحر‎آمیز‎ترین عنصر موجود در این اثر است. «جمال‎الدین‎بن‎شیخ معتقد است که اهمیت هزار‎و‎یک‎شب را در قصه‎ها سراغ نباید‎کرد؛ هرچند که جذاب باشند، بلکه در رزم‎آزمایی و نیرو برد کلام باید جست. همه‌ی کتاب جلوه‌ی یک نزاع است: نزاع میان کلام و قانون نظام.» (ستاری، 1382: 121)؛ جنگ بین مرگ و زندگی، که تیغ کلام، نتیجه‌ی آن را رقم می‎زند.

«رگ جان کتاب، قصه‏درمانی یا تأثیر جادویی و کیمیاکار کلام و سخنگویی است.» ( همان:21)؛ شهرزاد با روایت‎گری و قصه‎گویی، موجب درمان شهریار می‎‎شود. گویا چوب جادویی کلام را دور سر شهریار می‎چرخاند و با قدرت کلام او را مسحور می‎کند.

3-2-4- زمینه‌ی تاریخی و اجتماعی

توجّه نویسندگان، به یک مکتب ادبی، معمولا برخاسته از فضای تاریخی و اجتماعی آنهاست. در واقع« مکتب‌های ادبی معمولاً محصول بسترهای تاریخی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی خاصی هستند که در آن شکل می‌گیرند و به‌نوعی واکنشی به آن بسترها به شمار می‌روند.» (دادگستر، ۱۳۷۵: 98)؛ تأثیر مسائل اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بر روان یک ملت، در ادبیات آنها و مکاتب ادبی‎شان قابل مشاهده است.

مردم هر کشور و هر دوره‎ای با توجّه به شرایط زمانی و فرهنگی عصر خودشان، با مکتب هزار‎و‎یک‎شب مواجه شده‎اند و از آن تأثیر پذیرفته‎اند. «در قرن نوزدهم نویسندگان انگلیسی و فرانسوی، هزار‎و‎یک‎شب را برای صحنه‎پردازی‎ها و زر و زیور و تجملات شرقی مندرج در آن به یغما می‎برند و حال آنکه پنجه‎افگندن نویسندگان قرن بیستم با هزار‎و‎یک‎شب بیشتر جنبه‌ی فکری و ذهنی دارد.» (ایروین، 1383: 321)؛ به هر روی درست است که در زمان‎های مختلف نوع نگاه افراد به این اثر، تفاوت داشته‎است ولی چیزی که غیر‎قابل انکار است، این است که نوع نگارش هزار‎و‎یک‎شب به‎گونه‎ای بوده‎است که بر هر ذهن خلاقی، تأثیری را رقم زده‎است.

3-2-5- آثار و متون شاخص

در هر مکتب ادبی آثار شاخصی وجود دارند که مردم، آن مکتب را به‎وسیله‌ی آن آثار می‎شناسند. به گونه‎ای که شاید بتوان گفت آن آثار در حکم پرچم برای آن مکتب هستند. به عبارت دیگر«هر مکتب ادبی دارای آثاری است که معیار و نماینده‌ی آن مکتب شناخته می‌شوند و به تثبیت و گسترش آن کمک می‌کنند. این آثار نمادهای اصلی مکتب محسوب می‌شوند.» (سپانلو، ۱۳۸۴: 65)؛ و روابط بینامتنی میان آن‎ها بسیار قوی است.

 بعضی از متخصصین هزار‎و‎یک‎شب را نقطه‌ی عطفی می‎دانند که موجب ایجاد تحولات عظیم ادبی گشته‎است. «بورخس پیدایش مکتب رومانتیسم در غرب را با ترجمه‌ی هزار‎‎و‎‏‎یک‎شب پیوند‎ می‎زند. علاوه بر‎این، پیدایش ادبیات تطبیقی را به صورت علمی جداگانه در اروپا، به ترجمه‌ی دو کتاب نسبت می‎دهند: که یکی هزار‎و‎یک‎شب و دومی کلیله‎‎و‎‎دمنه است که از قضا، ریشه‌ی این یکی نیز به آبشخور اصلی هزار‎و‎یک‎شب می‎رسد) .» جعفری‎قنواتی، 1384: 7)

رابرت ایروین به خوبی، آینده‌ی جریان داستان‎نویسی به سبک هزار‎و‎یک‎شب را تحلیل کرده‎‎، وی معتقد است که« هزار‎و‎یک‎شب، ادامه می‎یابد و داستان‎های آن به شکل‎های جدید و غریبی اقتباس و تکثیر می‎شود و در دسترس قرار‎می‎گیرد. هزار‎و‎یک‎شب مانند یک موجود دوزیست فرهنگی در مغرب زمین جدید، مانند خاورمیانه سده‎های میانه، به حیات خود ادامه ‎می‎دهد و الهام‎گیری از آن، نه تنها در داستان نویسی، به‎وسیله‌ی روشنفکران، بلکه در فیلم نیز، برای تفرج خاطر توده‏های مردم رونق‎می‎گیرد.» (ایروین، 1383: 336)؛ از آنجایی که در دنیای امروز، تماشای فیلم، رونق بیشتری نسبت به مطالعه‌ی کتاب دارد، پیش‎بینی می‎شود که در آینده بخش‎های کمتر شناخته‎شده‌ی هزار‎و‎یک‎شب هم توسط سینماگران و فیلمسازان، تبدیل به فیلم شود. یکی از مهمترین بن‌مایه‌های بازتولیدشده، سفر در زمان درکنار عناصر فانتزی دیگر است که در هزارویکشب بارز و جریان است و در آثار بسیاری به تقلید از آن تأثیر گذار بوده است که از نمونه‏های موفق آن می‏توان به آثار چیانگ اشاره کرد. (آقاجانی،حمید و همکاران، 1403، 29-7)

درباره‌ی ترجمه‎های جدیدتر از هزار‎و‎یک‎شب «ممکن است ترجمه‌ی بهتر و کاملتری، در صد سال آینده به عمل آید، ولی هنوز محتمل به‎نظر‎نمی‎رسد که هزار‎و‎یک‎شب بتواند، مقام و محبوبیتی را که در قرن هجده و نوزدهم میلادی، در بریتانیا و اروپا به‎دست‎آورده‎بود، بازیابد. و دلیل این امر، این است که هزار‎و‎یک‎شب، نقش مهمی در به‎وجود‎آوردن و آفریدن رقیب برای خویش، داشته‎است.» (همان: 335)؛ در واقع مکتب داستان‎نویسی هزار‎و‎یک‎شبی به آثار رقیب منتقل شده، و در آینده شاید خود هزار‎و‎یک‎شب به اندازه‌ی قبل بر سر زبان‎ها نباشد، ولی رد پای جریانی که ایجاد کرده در آثار جدید، قابل مشاهده و پیگیری خواهد‎بود.

3-2-6- اندیشمندان و نویسندگان مؤثر

   صاحبان آثار شاخص هر مکتب ادبی، نمایندگان آن مکتب به حساب می‎آیند.« نویسندگان، شاعران و نظریه‌پردازانی که در شکل‌گیری و بسط مکتب نقشی کلیدی دارند. شناخت این شخصیّت‌ها به فهم عمیق‌تر مکتب کمک می‌کند.» (شایگان، ۱۳۸۲: 40).» تفکرات، نظرات و ایدئولوژی‎های این نویسندگان در شکل‎گیری و گسترش آن مکتب، نقش مؤثر دارد و شاید بتوان گفت: نویسندگان شاخص هر مکتب ادبی، پیغامبران آن مکتب هستند.

نویسندگان زیادی در سراسر جهان به تأثیر‎پذیری خود از هزار‎و‎یک‎شب اذعان کرده‎اند و نویسندگان بسیار دیگری سکوت کرده‎اند و به تأثیرپذیری خود اعتراف نکرده‎اند ولی تأثیر‎پذیری، در آثار‎شان به‎وضوح قابل رؤیت است.

هر اثری همزمان با ترجمه‎شدن به زبان‎های دیگر، سفر خود را آغاز می‎کند. «از قرن ۱۸ میلادی به بعد، ترجمه‌های هزار‎و‎یک‎شب، چنان رواج و گردشی در اروپا و آمریکا یافت که پرسش از تأثیر و نفوذ آن در ادبیات غربی تقریباً مثل این می‌ماند که از تأثیر و نفوذ آن مجموعه‌ی بزرگ شرقی دیگر از داستان‌ها، یعنی کتاب مقدس، در ادبیات غربی سوال کنیم. این سؤال که: تأثیر هزار‎و‎یک‎شب بر ادبیات غربی چه بوده‎است؟ پاسخ واحدی ندارد بلکه پاسخ‌های متعددی به گروهی از پرسش‌ها دارد که به نحوی پیچیده به یکدیگر مربوط می‌شوند.» (ایروین، 1383: 280-279)؛ ترجمه‎ها جزو آثاری هستند که تحت تأثیر مستقیم از هزار‎و‎یک‎شب به وجود‎آمده‎اند؛ علاوه بر ترجمه‎های متعدد از هزار‎و‎یک‎شب، به زبان‎های فرانسوی، انگلیسی، آلمانی و ترکی استانبولی، این اثر حتی به زبان‎های گجراتی، بنگالی، اردو و هندی نیز ترجمه شده‎است.

تأثیر‎پذیری نویسندگان از هزار‎و‎یک‎شب در شکل‎ها و انحاء مختلفی، اتفاق افتاده‎است. به طور مثال‎« می‎توان نویسندگانی را که در ادبیات فرانسه از هزار‎و‎یک‎شب تأثیر پذیرفته‎اند، به سه گروه دسته‎بندی‎کرد: برخی عینا روش پیشروان خود، گالان و پتیس دولاکروا را دنبال کردند؛ بدین معنی که مجموعه‎ای از داستان‎های شرقی گرد آورده، آن‎ها را در هم آمیختند و سپس نام‎هایی مانند: «هزار‎و‎یک ساعت»، «هزار‎و‎یک ربع ساعت»، «هزار‎و‎یک شب‎نشینی» و «هزار‎و‎یک عنایت» برآن‎ها نهادند. گروهی دیگر تنها از عنوان داستان‎های هندوایرانی استفاده کردند و افسانه‎های متداول در کشورهای اروپایی و گاه حوادث روزانه را به صورت داستان در آورده؛ آن‎ها را «هزار‎و‎یک جنون»، «هزار‎و‏‎یک جنایت» و «هزار‎و‎یک یاوه» نامیدند و از خلال آن‎ها، نهادهای اجتماعی و یا دشمنان و مخالفان خود را به انتقاد گرفتند. دسته‌ی سوم نویسندگانی بودند که داستان‎ها را با نام‎های تقلیدی نیاراستند، بلکه تنها روش رمان‎نویسی را از هزار‎و‎یک‎‏شب و هزار‎و‎یک روز اقتباس‎کردند.» (حدیدی، 1373: 107)

4      نتیجه‌گیری

منتقدان برای توصیف عمق تأثیرگذاری یک اثر جهان‌شمول، از اصطلاح «مکتب فلان» به عنوان یک استعاره‌ی انتقادی قدرتمند استفاده می‌کنند. این اصطلاح نشان می‌دهد که سبک و جهان‌بینی آن اثر آنقدر قوی و متمایز بوده که خود به یک سنّت تقلیدپذیر تبدیل‌شده و یک «خانواده‌ی ادبی» را به وجود آورده است. وجوهی که هزارویکشب را به یک مکتب ادبی تبدیل کرده‎اند، عبارتند از: ویژگی‎های خاص و منحصربه‌فردی مثل عناصر جادویی و فراواقعی، جامعیت فرهنگی، ایجاد ادبیات لذت و سرگرمی، گستردگی آموزه‎ها و تعالیم اخلاقی حتی تعالیم اخلاقی ناپسند و حضور متنوع شخصیّت‎های داستانی از تمام طیف‌های جامعه. تعدادی از نویسندگان که از یک سبک و سیاق پیروی کرده‎اند و حول محور مجموعه قوانین فکری و ساختاری مشخصی حرکت کرده‎اند، پیروان و مقلدان یک مکتب محسوب می‌شوند. پس از ترجمه‌ی هزارویکشب به دیگر زبان‎ها کم‌کم این اثر شهرت جهانی یافت و در جهان به خصوص کشورهای عربی، فرانسه و انگلیس آثاری به شکل گرته‎برداری، تأثیرپذیری مستقیم یا غیرمستقیم و نقیضه‎گویی‎ها به‎وجود آمدند که می توان به نقل از ایروین آنها را بچه‎های هزارویکشب دانست. به‎طور‎کل قصه‌های هزار‎و‎یک‎شب به عنوان یک منبع الهام برای نویسندگان و هنرمندان در سرتاسر جهان شناخته می‌شوند. آثار بسیاری از جمله رمان‌ها، فیلم‌ها و کارتون‌ها تحت تأثیر این داستان‌ها ساخته شده‌اند. به‌عنوان‌مثال، انیمیشن‌های مدرن که داستان‌هایی شبیه به ماجراهای علی‌بابا و چراغ جادو را روایت می‎کنند، نمونه‌ای از این تأثیرگذاری هستند.

سازندگان بسیاری از فیلم‌ها، کارتون‌ها و انیمیشن‌های قرن حاضر، حتی اگر خودشان اعتراف نکنند، تأثیر قصه‌های کهن، در آثارشان به خوبی پیدا و آشکار است. این الهام‎گیری‌ها گاهی از طرح اصلی داستان و گاهی از جزئیات قصه‌های هزار‎و‎یک‎شب است ولی به هر روی تأثیر قصه‌های هزار‎و‎یک‎شب بر تمام آثار ادبی و نمایشی پس از آن، امری واضح و انکارناشدنی است و در مقالات و پژوهش‌های بسیاری، مورد نقد و تحلیل قرار‎گرفته‎است. با پیشرفت فناوری و رسانه‌های اجتماعی، داستان‌های هزار‎و‎یک‎شب به شکل‌های جدیدی از جمله پادپخش‎ها، وب‌گاه‌ها و شبکه‌های اجتماعی به نسل جدید منتقل می‌شوند. این تحولات نه تنها به گسترش دامنه‌ی تأثیر این داستان‌ها کمک کرده، بلکه مخاطبان جدیدی را نیز جذب کرده‎است.

*  نویسنده مسؤول: نجمه دُری

[1]-  دانش آموخته‌ی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت‌ مدرس، ایران. رایانامه: bakhtiar.s@hotmail.com

[2]-  استاد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، ایران. (نویسنده مسؤول) رایانامه: n.dorri@modares.ac.ir

[3]-  استاد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، ایران. رایانامه: ghlamho@modares.ac.ir

References

Aghajani, H., Sakian, Z., & Taheri, M. (2024). Examining the influence of The Thousand and One Nights on postmodern elements in Ted Chiang’s The Merchant and the Alchemist’s Gate. Research Journal of Literary Schools, 9(30), 7–29.

Auerbach, E. (1953). Mimesis: The representation of reality in Western literature. Princeton University Press.

Bruhn, M. J., & Wehrs, D. R. (2014). Romanticism and the emotions. Cambridge University Press.

Dadgostar, N. (1996). History of comparative literature. Kharazmi Publications.

Dorri, N. (2024). Research in The Thousand and One Nights. Avaye Khavar.

Eshaghian, J. (2014). New poetics and The Thousand and One Nights. Afraz.

Fletcher, S. (1999). The lost Scheherazade (H. Ebrahimi, Trans.). Peidayesh Publications.

Hadidi, J. (1994). From Saʿdi to Aragon. University Publishing Center.

Hovannisian, R. G., & Sabbagh, G. (2011). The Thousand and One Nights in Islamic literature and society (F. Badra’i, Trans.). Hermes Publishers.

Irwin, R. (2004). An analysis of The Thousand and One Nights (F. Badra’i, Trans.). Farzan-e Rouz. (Original work published 2003)

Jaʿfari Qanavati, M. (2005). Oral narratives of The Thousand and One Nights. Elm Publications.

Kastan, D. S. (Ed.). (1999). A companion to Shakespeare. Blackwell Publishing.

Makaryk, I. R. (2019). Encyclopedia of contemporary literary theory (M. Mohajer & M. Nabavi, Trans.). Agah Publications.

Mirala’i, A. (2001). Literary criticism theories. SAMT Publications.

Mokhber, A. (2008). Dictionary of literary criticism. Markaz Publications.

Oxford Dictionary of Literary Terms. (2015). The Oxford dictionary of literary terms (4th ed.). Oxford University Press.

Payandeh, H. (2021). The decline of literary schools in the postmodern era. Literary Schools, 12(4), 22–23.

Pinault, D. (2010). Storytelling techniques in The Thousand and One Nights (F. Badra’i, Trans.). Hermes Publishers.

Ramezani, M. (1936). The Thousand and One Nights (A.-A. Hekmat, Intro.). Kolaleh Khavar.

Sanapour, H. (2010). Literary criticism. Elmi Farhangi Publications.

Sattari, J. (1989). The enchantment of Scheherazade: A study in Hezar Afsan. Tus Publications.

Sattari, J. (2003). The dialogue of Scheherazade and Shahryar. Cultural Research Bureau.

Sepanlou, M. A. (2005). Foundations of literary criticism. Negah Publications.

Seyed-Hosseini, R. (1955). Literary schools. Negah Publications.

Schadel, A., et al. (2009). The world of The Thousand and One Nights (J. Sattari, Trans.). Markaz Publications.

Shamisa, S. (2004). Literary genres. Mitra Publications.

Shayan, D. (2003). Modern literary theories. Sales Publications.

Taslim Jahromi, F. (2021). Characteristics of black surrealistic humor and satire in Persian texts with an emphasis on The Thousand and One Nights. Research Journal of Literary Schools, 5(15), 113–137.

Wellek, R., & Warren, A. (1949). Theory of literature. Harcourt.

Zolfaghari, H. (2021). The popular language and literature of Iran. SAMT Publications.